دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٤٣٥
| اسكندريه جلد: ٨ شماره مقاله:٣٤٣٥ |
اِسْكَنْدَريّه، دومين شهر بزرگ و مهمترين بندر مصر و مركز استان
(محافظه) اسكندريه، واقع در كنارة درياي مديترانه و كرانة باختري دلتاي نيل
و حدود ١٨٣ كيلومتري شمال غربى قاهره در ٢٩ و ٥٤ طول شرقى و ٣١ و ١٢ عرض
شمالى ( بريتانيكا، ١٩٧٨م، ماكرو، ؛ I/٤٧٩ چمبرز...، .(I/٢٤٨
قدمت ٣٠٠ ،٢سالة اسكندريه، سابقة درخشان هزار سالة آن در گسترش تمدن و فرهنگ
و علوم، اصالت، قوت و تحركى كه در گذشته به علومى چون فلسفه، رياضى،
طب، نجوم و دريانوردي بخشيده، نقشى كه در پيدايش و گسترش تمدن هلنى و
انتقال علوم يونان ايفا كرده، و نيز ارتباطى كه از لحاظ تاريخى با
شخصيتهايى چون اسكندر، مارك آنتونى و كلئوپاترا داشته، اين شهر را از چنان
شهرتى برخوردار كرده است كه كمتر شهري در جهان به پاي آن مىرسد.
سيماي طبيعى: اسكندريه از شرق به غرب حدود ٤٠ كم طول دارد و در امتداد
پشتهاي از سنگ آهك به پهناي ٥/١ تا ٣ كم قرار گرفته است و خشكى بر
آمدهاي كه در دريا پيش رفته، و متشكل از رسوبات انباشته شدة يك موج شكن
قديمى به نام هپتاستاديم١ است، جزيرة فاروس را با مركز شهر مرتبط مىسازد. دو
خليج واقع در اين برآمدگى كه انحناي تندي دارد، اكنون حوضههاي بندرگاه
شرقى و بندرگاه غربى اسكندريه را تشكيل مىدهند ( بريتانيكا، ١٩٨٦م، ؛
XIII/٢٤٩ كلير...، .(I/٥٢٤
اسكندريه تابستانهاي معتدل دارد و زمستانهايش سرد و معمولاً با طوفانهاي شديد
و بارانهاي سيل آسا و گاه تگرگ همراه است. ميانگين دما در تابستان ٢٦
سانتىگراد و در زمستان ١٤ سانتىگراد، و ميانگين باران سالانه ٢٠٠ ميلىمتر
است ( بستانى، ١/١٩٣؛ بريتانيكا، همانجا).
از اواخر سدة ١٩م تا ١٩٨٠م بر اثر رشد سريع زاد و ولد و مهاجرت از حومه به
شهر، جمعيت اسكندريه به حدود ١٠ برابر افزايش يافته است. طبق سرشماري
١٩٦٠م، اسكندريه حدود ٥/١ ميليون نفر جمعيت داشته است كه اين رقم در
١٩٨٦م به ٠٠٠ ،٨٩٣،٢تن رسيده است («سالنامه...٢»، ٧٥٣ ؛ بريتانيكا، ١٩٨٦م، ؛
XIII/٢٥٠ چمبرز، همانجا).
اسكندريه يكى از مراكز مهم صنعتى مصر به شمار مىرود، چنانكه يك سوم
محصولات صنعتى مصر در اين شهر توليد مىشود. فعاليتهاي اقتصادي اين شهر بيشتر
در زمينة بانكداري، حمل و نقل دريايى، انبارداري و توليد منسوجات است.
كشاورزي نيز يكى از فعاليتهاي عمدة اقتصادي در بخش داخلى اسكندريه است و
پنبه مهمترين محصول صادراتى آن به شمار مىرود. بيشتر بازرگانى مصر از
طريق دو بندرگاه غربى و شرقى اسكندريه صورت مىگيرد كه بندرگاه غربى از
بندرگاه شرقى با اهميتتر است . تمام پنبة مصر و بخش اعظم نفت آن و نيز
محصولات كشاورزي و برخى كالاهاي صادراتى از طريق اين بندر صادر مىشود (
كلير، بريتانيكا، همانجاها؛ I/٢٤٠ GSE, ; ٢ ؛ EIنيز نك: بستانى، ١/٢١٢).
آموزش و پرورش در اسكندريه نيز همچون ديگر شهرهاي مصر زير نظر دولت مىباشد و
نظام آموزش دولتى شامل دورههاي آمادگى، ابتدايى، متوسطه و مدارس حرفهاي
است. اسكندريه داراي دانشگاهى است كه در ١٩٤٢م تأسيس شده، و نيز كتابخانة
آن از جمله كتابخانههاي بزرگ مصر است. همچنين ٥ موزه دارد كه مهمترين
آنها موزة يونانى - رومى است كه مجموعهاي است از آثار باستانى كه بيشتر
آنها در خود شهر كشف شده است ( بريتانيكا، ١٩٨٦م، ؛ XIII/٢٥١ I/٢٤١ ؛ GSE,
چمبرز، .(I/٢٤٨
اسكندريه در ١٩٦٠م به طور رسمى به صورت يك استان درآمد كه استاندار و
شورايى كه بيشتر اعضاي آن انتخابى هستند، ادارة شهر را بر عهده دارند (
بريتانيكا، همانجا).
تأسيس: اسكندر در ٣٣٢قم پس از آغاز لشكركشى به ايران بر آن شد تا پايتختى
براي متصرفات جديد خود و پايگاهى براي تسلط بر آبهاي مديترانه بنا كند. وي
شهر قديمى رقوده يا راكوتيس٣ (مربوط به ١٥٠٠قم) در مجاورت جزيرة فاروس و در
شمال نوكراتيس٤ (نقراطيس) را برگزيد و بناي شهر جديد را آغاز كرد. سپس ادامة
كار را بر عهدة نايب السلطنة خود كلئومنس٥ گذاشت و مصر را ترك كرد (مسعودي،
اخبار...، ١٨١؛ اسكندري، تاريخ مصر الى الفتح...، ١٠٥؛ سالم، ١١-١٢، ١٥-١٦؛
استرابن، ؛ VIII/٢٩-٣٠ آرين، ؛ I/٢٢٥ «پاولى...٦»، ؛ I/٢٤٤ بريتانيكا، همانجا).
نقشة شهر را دينوكراتس٧ معمار يونانى به صورت شطرنجى با خيابانهاي
هشتگانهاي كه از شمال به جنوب و از شرق به غرب كشيده مىشد، طراحى كرد.
در وسط شهر ميدان بزرگى بود كه قصر امپراتور، تماشاخانه، موزه و كتابخانه در
آن قرار داشت (سالم، همانجا؛ كلير، ؛ I/٥٢٤-٥٢٥ چمبرز، همانجا؛ تارن، ٤١ ؛ نيز
نك: ياقوت، ١/٢٦٠، كه به شطرنجى بودن شهر و خيابانهاي هشتگانة آن اشاره
دارد). اسكندريه حدود يك قرن پس از تأسيس چنان شكوهى يافت كه هيچ شهري
در دنياي باستان با آن برابري نمىكرد ( بريتانيكا، ١٩٨٦م، .(XIII/٢٥٢
با اينكه اخبار و گزارشهاي منابع اسلامى دربارة بناي اسكندريه (نك: ابن
عبدالحكم، ٣٧-٤١؛ ابوعبيد، ٦٢٨- ٦٢٩؛ كندي، فضائل...، ٣٣-٣٤، ٤٨- ٤٩؛ ابن
خردادبه، ١٦٠؛ قزوينى، ١٤٣-١٤٤) آميخته به افسانه است و به تأييد ياقوت
(همانجا) با واقعيت منطبق نيست، اما بيانگر تمدن عظيم و درخشان اين شهر در
روزگاران كهن است.
تاريخ اسكندريه در دورة يونان و روم: چون اسكندر در ٣٢٣قم درگذشت و قلمرو
پهناور او ميان سردارانش تقسيم شد، سرزمين مصر نصيب بطلميوس اول سوتر (=
نجات دهنده) شد. وي از بابل به اسكندريه آمد و سلسلة بطالسه را در مصر
بنيان نهاد. و با تصرف سوريه، قبرس و فينيقيه قلمرو امپراتوري خود را وسعت
بخشيد (عبادي، العصر...، ٢٨-٣٦؛ زيدان، ١/٧٢؛ آمريكانا، GSE,XXI/٣٣١; .(XXII/٧٥٠
سپس به ساختن بناها و معابد باشكوه همت گماشت و براي ايجاد وحدت دينى
ميان مصريان، مذاهب باستانى يونان و مصر را درهم آميخت و پرستش الهه
ساراپيس را كيش رسمى حكومت اعلام كرد و معبد سراپيوم را براي آن الهه
بنياد نهاد. همچنين فانوس دريايى، مدرسه (= موزه) و كتابخانة معروف اسكندريه
(نك: دنبالة مقاله) را تأسيس كرد (اسكندري، همان، ١٠٩؛ سالم، ٣٦-٣٧؛ بستانى،
١/١٩٥؛ بريتانيكا، همانجا؛ قس: عبادي، همان،١٥٧). سوتر براي تقويت مدرسة
اسكندريه، دانشمندان بسياري از يونان فرا خواند و خود كتابى دربارة زندگى و
سيرة اسكندر نوشت (اسكندري، همان، ١١٥-١١٦؛ عبادي، همان، ١٥٦؛ آرين، .(I/٣
سوتر در ٢٨٥قم فرزند خود بطلميوس دوم فيلادلفوس (= برادر دوست) (حك
٢٨٥-٢٤٧قم) را به جانشينى برگزيد و ادارة امور را به او سپرد. بطلميوس دوم
روابط سياسى و بازرگانى مصر را با دولت روم استحكام بخشيد و در جنگهاي كارتاژ
متحد روم بود. در زمان او حبشه، عربستان، ليبى، فينيقيه و قسمتهايى از
آسياي صغير و جزاير درياي مديترانه به قلمرو مصر افزوده شدند (اسكندري،
همان، ١١٧؛ عمون، ٤٩-٥٠؛ آمريكانا، ، GSE همانجاها). وي به گسترش علوم توجه
خاصى داشت. كتابخانة بزرگ اسكندريه را تقويت كرد و تورات را به ياري
دانشمندان يهودي به يونانى ترجمه كرد و فلاسفه و انديشمندان را مورد عنايت
بسيار قرار داد. همچنين شعر و ادب را كه با رواج فلسفه و بروز حوادث سياسى
گوناگون رو به انحطاط نهاده بود، رونق بخشيد، چنانكه در روزگار وي اسكندريه
به بزرگترين مركز علمى و ادبى و بازرگانى جهان مبدل شد (عمون، ٤٩؛ عبادي،
همان، ٦٢؛ اسكندري، همان، ١٠٩؛ بستانى، ١/١٩٣؛ آمريكانا، همانجا).
از زمان فرمانروايى بطلميوس چهارم ملقب به فيلوپاتور (= پدر دوست) تا پايان
سلطة يونانيان بر مصر، اسكندريه بارها شاهد شورشهايى برضد فرمانروايان خود بود.
از جمله در ٢٠٥قم اهالى اسكندريه بر بطلميوس چهارم شوريدند و پس از عزل
وي، فرزندش بطلميوس پنجم اپيفانس (حك ٢٠٥-١٨١قم) را به جانشينى وي،
برگزيدند. در اين زمان آنتيوخوس پادشاه سلوكى كه اوضاع مصر را آشفته و
نابسامان ديد، پس از دست يافتن بر سوريه و فينيقيه، در صدد تصرف اسكندريه
برآمد. اما پس از آنكه بطلميوس پنجم دختر وي را به همسري برگزيد، از مصر
عقب نشست و شهرهايى را كه تصرف كرده بود، بازپس داد (زيدان، ١/٧٥-٧٦؛
آمريكانا، .(XXII/٧٥١
در زمان فرمانروايى بطلميوس هفتم ملقب به ائوئرگتس١ دوم بسياري از مردم
اسكندريه بهخصوص انديشمندان و استادان برجستة مدرسة آن كه از خودكامگى و
ظلم و ستم حكام به تنگ آمده بودند، به ديگر سرزمينها كوچيدند و از آن پس
حوزة علمى اسكندريه تا روزگار سلطة روميان رو به ضعف نهاد. بطلميوس هفتم
گرچه در اواخر فرمانروايى خود در راه گسترش علوم تلاش بسيار كرد و حتى خود
كتابهايى در زمينههاي مختلف نوشت، نتوانست مقام و منزلت علمى از دست
رفته را به اسكندريه باز گرداند (زيدان، ١/٧٧- ٧٨؛ عمون، ٥٢؛ آمريكانا،
همانجا). از اين زمان به بعد تا روزگار فرمانروايى كلئوپاترا از حوادث سياسى
و تاريخى اسكندريه بجز چند شورش داخلى آگاهى چندانى در دست نيست. در ٥١قم
پس از مرگ آولتس بطلميوس يازدهم، دختر وي كلئوپاترا در اسكندريه بر تخت
نشست و خود را ملكة مصر خواند، اما چندي بعد برادرش بر وي شوريد و او را از مصر
بيرون كرد. كلئوپاترا به روميان پناهنده شد و از آنان كمك خواست. يوليوس
(سزار) قيصر روم در ٤٨قم اسكندريه را به محاصرة خود در آورد و پس از تصرف
شهر، كلئوپاترا را بدانجا باز گرداند. گفتهاند بر اثر اين حمله بخش عظيمى از
كتابخانة اسكندريه (حدود ٧٠٠ هزار جلد) در آتش سوخت (عبادي، العصر، ١٠٠-١٠٣؛
اسكندري، تاريخ مصر الى الفتح، ١٣٤؛ زيدان، ١/٧٩؛ سالم، ٣٦؛ بستانى، ١/١٩٨).
پس از مرگ يوليوس در ٤٤قم در تقسيم امپراتوري روم ميان دو تن از سرداران
وي به نامهاي مارك آنتونى (ماركوس آنتونيوس) و اوكتاويانوس (قيصر
آوگوستوس)، متصرفات شرقى روم به آنتونى رسيد. آنتونى در ملاقاتى با
كلئوپاترا (در ٤١قم) چنان به او دل باخت كه دست از همه چيز فرو شست و به
همراه وي به اسكندريه رفت. اوكتاويانوس در ٣٠قم اسكندريه را تصرف كرد. با
تصرف اسكندريه و مرگ غم انگيز كلئوپاترا، چنانكه معروف است، حكومت بطالسه
در مصر به پايان رسيد و اسكندريه از آن پس رسماً به تابعيت دولت روم درآمد
(عبادي، همان، ١٠٤-١٠٦؛ على، ٣٥٠، ٣٥٩-٣٦١؛ اسكندري، همان، ١٣٤-١٣٦؛ آمريكانا،
؛ VII/٨٩ بريتانيكا، ١٩٨٦م، .(XIII/٢٥٢
در روزگار سلطة روميان از اقتدار سياسى اسكندريه كاسته شد. اوكتاويانوس دست
بزرگان اسكندريه را كه بيشتر يونانى تبار بودند، از مداخله در امور كشور
كوتاه كرد و در مقابل حقوق و امتيازات فراوانى به يهوديان بخشيد (اسكندري،
همان، ١٤١-١٤٣). به تدريج از سدة ١ تا ٢م ميان يهوديان و يونانيان در سراسر
مصر به خصوص در اسكندريه اختلاف و كشمكش افتاد و شمار بسياري از دو طرف در
شورشهاي داخلى كشته شدند (عبادي، الامبراطورية...، ١٢٥-١٢٧؛ جودائيكا،
.(II/٥٨٩-٥٩٠ در اوايل سدة ٢م با انتشار مسيحيت در اسكندريه بر شدت اختلافات
افزوده شد؛ به خصوص در اواخر حكومت ترايانوس (تراژان) (٩٨ -١١٧م) يونانيانى
كه از چنگ يهوديان به اسكندريه گريخته بودند، دست به انتقام جويى زدند و
بسياري از يهوديان را قتلعام كردند. بر اثر اين شورشها آثار و معابد بسياري
نابود شد و مقارن همين احوال به سبب پايين رفتن آب نيل، فقر و قحطى
اسكندريه و ديگر شهرهاي مصر را فرا گرفت (عبادي، همان، ١٣٦- ١٣٩؛ اسكندري،
همان، ١٤٤-١٤٧).
از اواخر سدة ٣م در پى بروز اختلافات ميان ملكانيان و يعقوبيان، روميان به
سركوب مسيحيان اسكندريه كه بيشتر يعقوبى مذهب بودند، پرداختند. در روزگار
ديوكلتيانوس٢ (حك ٢٨٤- ٣٠٥م)، مسيحيان اسكندريه را به تصرف خود درآوردند، اما
ديوكلتيانوس پس از ٨ ماه محاصره، شهر را بازپس گرفت و بىرحمانه به قتل
عام مسيحيان پرداخت. از همين رو قبطيان، آغاز حكومت وي، يعنى سال ٢٨٤م را
مبدأ تاريخ خود قرار دادند و اين دوره را عصر شهيدان ناميدند (عمران، ٢١؛
عبادي، همان، ٢٤٣-٢٤٧؛ اسكندري، همان، ١٥٠؛ عمون، ٥٩؛ سالم، ٤٢). سرانجام،
در روزگار كنستانتين اول امپراتور روم شرقى (حك ٣٢٣-٣٣٧م) مسيحيت در
اسكندريه دين رسمى اعلام گرديد و زمينه براي بروز تفرقة بيشتر در كليسا
فراهم شد. نخستين اختلاف ميان دو اسقف بزرگ اسكندريه به نامهاي آثاناسيوس
و آريوس بر سر مفهوم تثليث روي داد. اين اختلاف در ٣٢٥م با تشكيل شوراي
نيقيا (نيقيه) خاتمه يافت. در ٣٩١م مسيحيان سراپيوم معبد بطالسه و نيز كلية
آثاري را كه كلئوپاترا از كتابخانة بزرگ اسكندريه حفظ كرده بود، نابود كردند.
در ٤٥١م گروهى از مسيحيان يكى از فيلسوفان نو افلاطونى به نام هيپاتيا١ را
كشتند و در پى اين واقعه فرهنگ يونانى در اسكندريه در سراشيبى انحطاط افتاد
(ابن عبري، ١٣٦؛ اليري، ٧١-٧٦؛ عبادي، همان، ٢٤٧-٢٥٣؛ گيبون، ٣٠٣، ٣١٥- ٣١٨؛
بريتانيكا، همانجا).
از ديگر وقايع قابل ذكر اسكندريه در دورة تسلط روميان، يكى تصرف اين شهر
بهوسيلة سپاهيان هرقل (هراكليوس) اول (حك ٦١٠ - ٦٤١م) است و ديگري حملة
ايرانيان به مصر است كه پس از فتح بيت المقدس و دمشق و انطاكيه در ٦١٧م
اسكندريه را تصرف كردند، اما حدود ١٠ سال بعد، يعنى در ٦٢٨م پس از صلح با
روميان، اسكندريه دوباره به دست امپراتوري روم شرقى افتاد (ابن عبري،
١٥٥؛ عمران، ٧١-٧٤؛ بتلر، ٥٧ - ٥٨، ٩٥، ١٠٩-١١٢). هرقل پس از باز پس گرفتن
اسكندريه بر آن شد تا ميان كليساي قسطنطنيه و اسكندريه تفاهم ايجاد كند؛ اما
تلاش وي بىنتيجه ماند و سرانجام، ناچار شد به سركوب مسيحيان قبطى متوسل
شود كه در نتيجة آن بر شدت آشوبها افزوده گرديد و بسياري از اهالى اسكندريه
از شهر گريختند و اين آشفتگى اوضاع، زمينة مساعدي را براي فتح مصر توسط
مسلمانان فراهم آورد (نك: همو، ٢٠٢- ٢٢٥؛ بريتانيكا، همانجا).
فانوس (يا منارة) بزرگاسكندريه: چونبطلميوساول (سوتر) اسكندريه را پايتخت
امپراتوري خود كرد، براي تسلط بيشتر بر آبهاي مديترانه و هدايت كشتيها در
شمال اسكندريه و شرق جزيرة فاروس، فانوس دريايى بزرگى - كه در منابع عربى
از آن به عنوان مناره ياد شده است - به بلندي ١٣٥ متر (و به گفتهاي ١٢٠
متر) بنا كرد كه يكى از عجايب هفتگانة دنياي قديم شمرده شده است. سوتر
بناي آن را به عهدة سوستراتوس معمار يونانى گذاشت كه در اوايل روزگار
بطلميوس دوم فيلادلفوس به پايان رسيد (مقريزي، الخطط، ١/١٥٦-١٥٧؛ اسكندري،
تاريخ مصر الى الفتح، ١٠٩؛ بريتانيكا، همانجا؛ بستانى، ١٣/١٩٤؛ كلير...، ؛
I/٥٢٤-٥٢٥ I/٣٥٩ .(GSE, برخى منابع اسلامى ساختن منارة اسكندريه را به زنى
به نام دلوكه دختر زباء و يا به ملكة مصر كلئوپاترا نسبت دادهاند (نك: ابن
عبدالحكم، ٤٠-٤١؛ ياقوت، ١/٢٦٢؛ نيز نك: انصاري، ٣٦) و برخى نيز سازندة اهرام
و مناره را يكى مىدانند (ابن حوقل، ١٤٢؛ صفة المغرب...، ١٣٩-١٤٠). در بالاي
مناره كه به گفتة ابن حوقل (همانجا) ٣٠٠ ذراع ارتفاع داشته است و به
منظور رصد ستارگان ساخته بودهاند، آينهاي قرار داشته كه توسط آن آمد و شد
كشتيها را در درياي مديترانه زير نظر داشتهاند (قس: انصاري، همانجا؛ مقريزي،
همان، ١/١٥٦). همانگونه كه منابع اسلامى دربارة بناي اسكندريه گزارشهاي
افسانه آميز دادهاند، دربارة مناره و آينة آن نيز داستانهايى مشابه نقل
كردهاند (نك: ابن خردادبه، ١١٥؛ ثعالبى، ٥٢٤؛ ابن رسته، ٧٩). ناصرخسرو كه در
٤٣٩ق از اسكندريه ديدن كرده، در اين باره مىنويسد: «بر آن مناره آينهاي
حراقه ساخته بودند كه هر كشتى روميان كه از استنبول بيامدي»، چون به
مقابلة آن رسيدي، آتشى از آن آينه در كشتى افتادي و بسوختى...» (ص ٧٠-
٧١). به گفتهاي اين آينه را روميان در روزگار وليد بن عبدالملك (حك ٨٦ -
٩٦ق) به حيله شكستهاند (ثعالبى، ٥٢٣؛ قزوينى، ١٤٦؛ هفت كشور...، ٦٧؛
قلقشندي، صبح...، ٣/٣١٧- ٣١٨).
بخشى از منارة اسكندريه در ١٨٠ق بر اثر زلزله از ميان رفت ( العيون...، ٣٠١)
و همچنين زمين لرزههاي متعدد به خصوص در ٢٧١ق و ٣٤٤ق بخشهاي ديگري از آن
را ويران كرد (نك: مسعودي، التنبيه...،
٤٨؛قلقشندي،مآثر...،١/٢٥٦؛مقريزي،همان،١/١٥٦-١٥٧)، به گونهاي كه در اواخر
سدة ٦ق به گفتة هروي (ص ٤٩)، و نيز ياقوت (١/٢٦٢-٢٦٣) كه خود از آن ديدن
كرده، جز قلعهاي مربع شكل كه براي ديدبانى از آن استفاده مىكردهاند،
شگفتى خاصى نداشته است. از سدة ٧ق به بعد، مناره رو به ويرانى نهاد و با
اينكه ركنالدين بيبرس در ٧٠٣ق آن را مرمت كرد (مقريزي، همان، ١/١٥٨)، اما
به گفتة قلقشندي ( صبح، همانجا) و نيز به استناد گزارش سفر ابن بطوطه به
اسكندريه در ٧٢٦ق و ٧٥٠ق (ص ٣٩-٤٠)، در سدة ٨ق اثري از آن برجاي نبوده
است.
مدرسه يا موزة اسكندريه: بطلميوس اول سوتر در ٢٨٠قم مركز علمى بزرگى را به
نام «موسئوم٢» كه در واقع دانشگاهى بزرگ محسوب مىشد و در منابع اسلامى
به مدرسة اسكندريه شهرت يافته، بنياد نهاد كه از همان آغاز دانشمندان
برجستهاي از سراسر يونان در آن گرد آمدند و در علوم مختلف رياضى، فلسفه،
نجوم، طب، جغرافيا و تاريخ به تدريس و تحقيق پرداختند. سوتر همچنين
كتابخانهاي در كنار اين موسئوم تأسيس كرد كه جانشينان وي با گردآوري
كتابهايى نفيس از سراسر يونان و مصر و آسيا آن را به بزرگترين كتابخانة
جهان آن روز، با بيش از ٧٠٠ هزار جلد كتاب (طومار)، مبدل ساختند. با تأسيس
اين مدرسه و كتابخانه، اسكندريه يكى از مهمترين مراكز علم و ادب شد كه
طى ٧ قرن شكوفايى تحولات عظيمى در عرصة فرهنگ و تمدن و علوم مختلف به
وجود آورد (نك: برنال، ١/١٦٩-١٧١؛ اليري، ٣٢-٣٣؛ رنان، ١٥٤؛ يازجى، ٢/٣٣-٤٠).
به گفتة استرابن، اين موزه (يا مدرسه) بخشى از كاخ سلطنتى به شمار مىرفت
و در رأس آن كاهنى بود كه از سوي امپراتور تعيين مىشد و بر كار استادان و
تحقيقاتى كه انجام مىشد، نظارت داشت .(VIII/٣٥)
يكى از بزرگترين انديشمندان اين مركز علمى اقليدس بود كه حدود سالهاي
٣٢٠-٢٦٠قم در اسكندريه مىزيست و از آغاز تأسيس اين مدرسه در آن به تحقيق
اشتغال داشت. وي با تدوين قواعد و قضاياي هندسى در كتاب معروف خود اصول،
پايههاي مكتب علم رياضى را بنيان نهاد كه تا سدة ١٩م استوار وخدشه ناپذير
باقى ماند. پس از وي شاگردش ارشميدس (٢٨٧-٢١٢قم) و نيز آپولونيوس (د
١٩٠قم) و ديوفانتوس (سدة ٣قم) از مشهورترين رياضىدانان حوزة علمى
اسكندريه به شمار مىروند كه جبر و رياضيات يونان را به نقطة اوج خود
رساندند. علاوه بر رياضيات، مدرسة اسكندريه در طب نيز شهرت فراوان داشت.
هروفيلوس كه به دعوت بطلميوس اول به اسكندريه آمده بود، مكتب طبى مهمى
را در آنجا بنياد نهاد كه اساس كارش بر تشريح و كالبد شناسى بود (اليري،
٤٨-٥٠؛ رنان، ١٥٥-١٦٣؛ بلدي، ٣٨-٤٠؛ چمبرز، .(I/٢٥٠ او و پزشك ديگري به نام
اراسيستراتوس١ در آغاز سدة ٣قم مطالعات دامنهداري دربارة دستگاههاي مختلف
بدن انجام دادند كه در سدههاي بعد دست ماية اصلى پزشكان ديگر قرار گرفت و
باعث پديد آمدن كتابها و رسالههاي بسياري در طب گرديد. چنانكه از
اوريباسيوس٢ كه از استادان، و از جالينوس كه از شاگردان اين مدرسه بوده
است، كتابهاي بسياري در طب بهدست ما رسيده است (نك: ابن عبري، ١٢٢؛
اليري، ٥٦ - ٥٧؛ رنان، ١٦٣- ١٦٥).
جغرافى و نجوم از ديگر علومى بود كه در اين مدرسه راه تكامل پيمود.
آريستارخوس مكتشف منظومة شمسى ميان سالهاي ٣١٠- ٢٣٠قم در اسكندريه به
تحقيقات دامنهداري دست زد. وي نخستين كسى است كه نظرية خورشيد مركزي را
مطرح كرد و علت پديد آمدن شب و روز و تغيير فصول را بيان نمود. پس از وي
اراتوستنس دربارة مساحى زمين و حركت سيارات و ماه و خورشيد مطالعات
گستردهاي انجام داد و با قرار دادن دو اصل مشاهده و سنجش به عنوان اساس
كار علم نجوم و جغرافى به نتايج سودمندي دست يافت (رنان، ١٦٧- ١٦٨،
١٧٣-١٧٤؛ سالم، ٣٤؛ چمبرز، همانجا). حدود ٤ قرن بعد بطلميوس كلاوديوس كه از
١٢٧ تا ١٥١م در اسكندريه ستارگان را رصد مىكرد، كتاب معروفش المجسطى را
نوشت كه تا سدة ١٧م پاية علم هيأت بود و اخترشناسانى چون كپرنيك و كپلر از
دانستههاي وي بهرة فراوان بردند (ابن عبري، ١٢٣؛ رنان، ١٧١، ١٧٣-١٧٤؛ كلير،
؛ XIX/٤٨٠-٤٨١ چمبرز، همانجا).
اما مهمتر از همه فلسفه بود كه در اسكندريه دستخوش تحولاتى شگرف شد. فلسفة
يونان كه پس از سقراط و افلاطون در آتن رو به انحطاط نهاده بود، در
اسكندريه با انديشههاي جديد و فرهنگهاي گوناگون شرقى به ويژه فرهنگ يهودي
و مسيحى با همة سنتهاي دينى و اخلاقيش درآميخت و بار ديگر با نيرويى تازه
موجب پديد آمدن نظريات و آراء جديدي شد. فيلن يهودي (ز ٢٥قم) براي ايجاد
سازگاري ميان مبانى معتقدات يهود با تفكر يونانى، و وفق دادن ميان وحى و
فلسفة افلاطونى، سعى كرد تا نص تورات را در پرتو فلسفه تأويل كند. آمونيوس
ساكاس و شاگردش فلوطين با بهرهگيري از آيينهاي نوفيثاغورسى و گنوسى يهودي
و ساير آيينها مكتب نوافلاطونى را پايهريزي كردند. كلمنت (ح ١٥٠-٢١٣م) و
اريگن (١٨٥-٢٥٤م) بر آن شدند تا فلسفه را با كلام مسيحى آشتى دهند و چون
كليسا مكتبى فلسفى نداشت، آنان تعاليم مسيحى را با فلسفة اسكندرانى به
خصوص نحلة نو افلاطونى و الهيات و علمالنفس ارسطويى وفق دادند (نك: اليري،
٣٧- ٤٨؛ «دائرةالمعارف...٣»، ٧٥ /١ ؛ چمبرز، .(I/٢٥١ به طور كلى فلسفة
اسكندرانى خود به ٥ حوزه تقسيم مىشود: فلسفة هلنى متأخر (ح ٣٠قم -٦٤٠م)،
فلسفة نوافلاطونى (١٩٣- ٥٢٩م)، فلسفة يهودي اسكندرانى، فلسفة مسيحى اسكندرانى
و فلسفة نو افلاطونى متأخر (در سدههاي ٥ و ٦م) ( چمبرز، همانجا).
تاريخ اسكندريه پس از اسلام: سپاهيان اسلام در ادامة فتوحات خود در مصر، در
ربيع الاول ٢٠ روانة اسكندريه شدند و در نزديكى فسطاط روميان را به سختى
شكست دادند. مقوقس سردار رومى كه اسكندريه را در خطر سقوط ديد، با پرداخت دو
دينار جزيه براي هر قبطى پيشنهاد صلح كرد، اما چون هرقل امپراتور روم آن را
نپذيرفت، مسلمانان به فرماندهى عمروبن عاص اسكندريه را محاصره كردند و پس
از ٣ يا ٩ ماه آنجا را گشودند (نك: ابن عبدالحكم، ٧٢، ٨٠؛ بلاذري، ٣٠٢، ٣٠٧؛
كندي، الولاة...، ٩؛ قدامه، ٣٤٠-٣٤١؛ خليفه، ١/١٣٧). عمرو پس از فتح اسكندريه
در نامهاي كه به خليفه عمر نوشت، شكوه و عظمت شهر را با كاخها و حمامها و
تماشاخانههاي بسيارش غيرقابل وصف شمرد (نك: ابن دقماق، ٢/١٢٥؛ مقريزي،
الخطط، ١/١٦٦). در ٢٥ق خليفه عثمان، عبدالله بن سعد را به جاي عمروبن عاص
به ولايت مصر گماشت. در همين زمان (و به گفتهاي در ٢٣ق) كنستانتين
امپراتور روم يكى از سرداران خود به نام مانوئل را با ٣٠٠ كشتى به
اسكندريه روانه ساخت و شهر دوباره به دست روميان افتاد. عمروبن عاص با
سپاهيان خود به مصر باز آمد و اسكندريه را بازپس گرفت و به گفتهاي ديوار
شهر را ويران كرد (بلاذري، ٣١٠-٣١١؛ ياقوت، ١/٢٦٤؛ قدامه، همانجا). پس از فتح
اسكندريه، بسياري از يهوديان و روميان از آنجا مهاجرت كردند و در نتيجه
جمعيت آن رو به كاهش نهاد (نك: ابن عبدالحكم، ١٢١؛ مقريزي، همان، ١/٢٩١).
كاهش جمعيت از يك سو و انتقال مركز حكومت به فسطاط در زمان عمر (نك: همان،
١/٢٨٥) از ديگر سو، موجب افول سياسى اسكندريه شد؛ با اين حال، اين شهر به
عنوان مركز بازرگانى به ويژه تجارت منسوجات همچنان به رشد و پيشرفت خود
ادامه داد ( بريتانيكا، ١٩٨٦م، .(XIII/٢٥٢
در اوايل سدة ٢ق به هنگام انتقال خلافت از خاندان اموي به خاندان عباسى،
اسكندريه در تضعيف و فروپاشى پايههاي خلافت امويان در مصر نقشى مؤثر داشت.
هنگامى كه مروان بن محمد آخرين خليفة اموي در ١٣٢ق به مصر آمد، اسود بن
نافع در اسكندريه به جانبداري از عباسيان برخاسته، و گروه بسياري را گرد
خود جمع كرده بود. سپاهيان مروان در ذيقعدة همين سال وارد اسكندريه شدند و
به قتل بزرگان شهر پرداختند(كندي، همان، ٩٤ -٩٦). در ١٩٦قبا
گسترشدامنةاختلافات ميان مأمون و امين، قبايل جذام و لخم كه در زمان عمرو
بن عاص در حوالى اسكندريه و فسطاط سكنى گزيده بودند (نك: ابن دقماق، ٢/٤)،
سر به شورش برداشتند، چنانكه اسكندريه و نواحى آن را آشوب فرا گرفت. تا
اينكه در ٢٠٠ق عمر بن هَلاّل كه از حكومت اسكندريه عزل شده بود، به ياري
گروهى از دريانوردان يا شورشيان اندلسى كه در سواحل اسكندريه فرود آمده
بودند، بر اسكندريه دست يافت (كندي، همان، ١٦١-١٦٢؛ مقريزي، همان،
١/١٧٢-١٧٣). اندكى بعد گروهى به نام صوفيه از مخالفان حكومت به رهبري
ابوعبدالرحمان صوفى با اندلسيان هم پيمان شدند و با از ميان برداشتن ابن
هلال (ذيقعدة ٢٠٠)، ابوعبدالرحمان صوفى را به حكومت اسكندريه گماشتند. اما
حكومت وي با فساد و تباهى بسياري كه به بار آورد، چندان به طول نينجاميد و
سرانجام، اندلسيان شخصى به نام كنانى را از ميان خود به حكومت اسكندريه
برداشتند (كندي، همان، ١٦٣-١٦٤؛ مقريزي، همان، ١/١٧٣)، اما اين شهر روي
آرامش نديد و همچنان ميدان كشمكش مدعيان بود. در ٢١٠ يا ٢١٢ق عبدالله بن
طاهر از سوي مأمون روانة اسكندريه شد تا به غائلة آنجا پايان دهد. وي پس از
محاصره، شهر را از چنگ اندلسيان خارج ساخت و به حكومت ١٥ سالة آنان بر
اسكندريه پايان بخشيد (كندي، همان، ١٨٣-١٨٤؛ ابن اثير، ٦/٣٩٦- ٣٩٩؛ مقريزي،
همانجا). پس از خروج اندلسيان، قبائل مدلج در اسكندريه دست از آشوب طلبى
برنداشتند؛ چنانكه يك بار در ٢١٦ق در زمان حكومت عيسى بن منصور
(٢١٠-٢١٧ق/٨٢٥ -٨٣٢م) بر مصر، و بار ديگر در ٢٥٢ق دست به شورش زدند و در
شورش اخير دو سال اسكندريه را در دست داشتند (كندي، همان، ١٩١، ٢٠٥-٢٠٦؛
مقريزي، همان، ١/١٧٣-١٧٤).
در روزگار حكومت احمد بن طولون (٢٥٤-٢٧٠ق/٨٦٨ -٨٨٣م) بر مصر، به رغم برخى
آشوبهاي داخلى. اسكندريه رو به شكوفايى نهاد. ابن طولون كشتى سازي در
اسكندريه را رونق بخشيد، منارة آن را ترميم كرد، حصاري جديد گرد شهر كشيد و
خليج آن را بازسازي كرد (مقريزي، همان، ١/١٥٧، ١٧١؛ سالم، ١٥٩).
پس از انقراض دولت طولونيان در ٢٩٢ق/٩٠٥م محمد بن خليج (خلنجى يا خليجى)
از بازماندگان آن در مصر قيام كرد و پس از فسطاط و عريش و فرما، اسكندريه را
به تصرف آورد. خليفه المكتفى (حك ٢٨٩- ٢٩٥ق) از عراق سپاهى روانه ساخت و
در ٢٩٣ق اسكندريه را از چنگ ابن خليج بدر آورد (طبري، ١٠/١١٩، ١٢٨- ١٢٩؛
كندي، الولاة، ٢٥٩-٢٦١؛ ابن تغري بردي، ٣/١٤٧-١٥٢). نزديك به ١٠ سال پس از
اين واقعه در محرم ٣٠٢ سپاهيان عبيدالله مهدي، خليفة فاطمى در افريقيه،
اسكندريه را اشغال كردند. اما چندي بعد توسط عباسيان از آنجا رانده شدند و
اين نخستين حملة فاطميان به اسكندريه بود (كندي، همان، ٢٦٩-٢٧٠؛ ابن تغري
بردي، ٣/١٧٢-١٧٣). حملة ديگر آنان در ٣٠٦ق (يا ٣٠٧ق) بود كه اسكندريه را
تصرف كردند و نزديك به دو سال آنجا را در دست داشتند. تا اينكه در محرم ٣٠٩
سپاهيان المقتدربالله، خليفة عباسى، آنان را از اسكندريه بيرون راندند و
هواداران فاطميان را قتل عام كردند (كندي، همان، ٢٧٦- ٢٧٨؛ مقريزي،
اتعاظ...، ١/٧١؛ ابن تغري بردي، ٣/١٩٦). از اين زمان به بعد به خصوص در
روزگار اخشيديان (حك ٣٢٣- ٣٥٨ق/٩٣٥-٩٦٩م) اسكندريه و ديگر شهرهاي مصر بارها
مورد تهاجم فاطميان قرار گرفت؛ تا اينكه در اوايل ٣٥٨ق المعزلدين الله
خليفة فاطمى سپاهى از قيروان به فرماندهى ابوالحسن جوهر روانة مصر كرد. وي
فسطاط و اسكندريه و ديگر شهرهاي مصر را تصرف كرد و بدينسان، مصر به دست
فاطميان افتاد (نك: ابن اثير، ٨/٥٩٠؛ مقريزي، الخطط، ١/١٧٤؛ ابن تغري بردي،
٤/٢٨-٣٢).
در روزگار فاطميان بردگانى كه تحت حمايت مادر المستنصر (حك
٤٢٧-٤٨٧ق/١٠٣٦-١٠٩٤م) بودند، در ٤٥٩ق در اسكندريه سر به شورش برداشتند و امور
آنجا را به دست گرفتند. ناصرالدوله ابن حمدان (حك ٤٥٩-٤٦٥ق) شورش آنان را
سركوب كرد و اسكندريه را به تصرف درآورد. سپس در ٤٦٢ق نام المستنصر را از
خطبه انداخت و به نام القائم بامرالله خليفة عباسى خطبه خواند (ابن ميسر،
١٧، ١٩-٢٠؛ مقريزي، اتعاظ، ٢/٢٧٣-٢٧٤، ٣٠٢- ٣٠٩). پس از كشته شدن ابن
حمدان(٤٦٥ق) توسط يكىازسردارانترك،المستنصراميرالجيوش بدرالجمالى را روانة
مصر كرد. وي در ٤٦٧ق اسكندريه را تصرف كرد و شورشيان را به قتل رساند (ابن
ميسر، ٢٢، ٢٤؛ مقريزي، همان، ٢/٣٠٩، ٣١٤).
در ٤٧٧ق مظفرالدوله فرزند اميرالجيوش حاكم اسكندريه بر پدر خود شوريد و بر شهر
دست يافت. اميرالجيوش پس از يك ماه محاصره، اسكندريه را بازپس گرفت (ابن
ميسر، ٢٦؛ ابن تغري بردي، ٥/١١٩). پس از وفات المستنصر افضل وزير وي فرزند و
جانشينش نزار را خلع كرد و فرزند ديگر وي احمد را به جاي وي نشاند و به او
لقب المستعلى بالله داد. نزار به اسكندريه گريخت و با ياري قاضى و والى
شهر از مردم بيعت گرفت. افضل در محرم ٤٨٨ با سپاهى روانة اسكندريه شد و پس
از چند حملة پى در پى بر شهر دست يافت (ابن ميسر، ٣٤-٣٧).
در ٥٦٢ق/١١٦٧م الملك العادل نورالدين محمود زنگى، اسدالدين شيركوه را مأمور
تصرف مصر كرد. اسدالدين اسكندريه را تصرف كرد و برادر زادهاش صلاح الدين
يوسف را بر آنجا گماشت. اندكى بعد شاور بن مجير به ياري صليبيان، اسكندريه
را پس از ٤ ماه محاصره بازپسگرفت (ابوشامه،١(٢)/٤٢٨؛ابنواصل،
١/١٥١-١٥٢؛مقريزي، همان، ٣/٢٨٢-٢٨٦).
در ٥٦٩ق دو سال پس از تشكيل دولت ايوبيان در مصر ناوگان ويليام دوم حاكم
صقليه (سيسيل) به حمايت از اسماعيليان و فاطميان اسكندريه را محاصره كرد،
اما مردم آنجا به ياري صلاح الدين ايوبى حملات متعدد وي را دفع كردند
(همو، السلوك، ١(١)/٥٥ -٥٧). از اين پس تا اواخر حكومت ايوبيان بجز دو شورش
داخلى (در ٥٨١ق/ ١١٨٥م و ٦٠٨ق/١٢١١م) اتفاق مهمى در اسكندريه رخ نداد؛ اما
شيوع بيماري وبا در ٥٩٦ و ٥٩٧ق بسياري از اهالى آنجا را از پاي درآورد و
بسياري ديگر را آواره كرد (همان، ١(١)/٩٠، ١٣٢-١٣٣، ١٧٥؛ ابن تغري بردي،
٦/١٧٣-١٧٤).
در عصرمماليك،الملكالظاهرركنالدينبيبرس(حك ٦٥٨ -٦٧٦ق/ ١٢٦٠-١٢٧٧م) بيش از
ديگر سلاطين به اسكندريه توجه داشت. چندين بار خود بدانجا سفر كرد و حصار و
منارة آن را به ترتيب در ٦٥٩ و ٦٧٣ق بازسازي نمود (نك: ابن شداد، ١٠٥؛
مقريزي، الخطط، ١/٤٤٦، ٦١٦). همچنين ناوگانى جنگى براي دفاع و حفاظت از
سواحل مصر و شام در مقابل صليبيان تدارك ديد (ابن تغري بردي، ٧/١٥٤- ١٥٥).
پس از وي الملكالناصر محمدبن قلاوون نيز در اسكندريه دست به اصلاحاتى زد،
از جمله كانال بزرگى معروف به خليج ناصري در ٧١٠ق بين اسكندريه و رود
نيل حفر كرد كه در عمران و آبادانى اسكندريه نقش مهمى داشت (همو، ٩/٢١٨).
از حوادث مهم دورة مماليك حملات متعدد قبرسيان به اسكندريه ميان سالهاي
٧٦٧ق/١٣٦٦م و حدود ٨٣٠ق/١٤٢٧م را مىتوان ذكر كرد كه در نتيجة آن خسارات
بسياري به شهر و اهالى آن وارد آمد (همو، ١١/٢٩؛ نيز نك: عاشور، ٢١٩-٢٢٢، ٢٣٨؛
سالم، ٣٢١- ٣٤٩، ٣٩٠). از آن پس اسكندريه رو به اضمحلال نهاد و سلاطين
مماليك از آن به عنوان تبعيدگاهىبرايمخالفانخود استفادهمىكردند (نك:
ابنصيرفى، ٨١، ١٠٦، ١١٢، ١٧٠؛ ابن اياس، ٣/٣١).
در اواخر تسلط عثمانيان بر مصر، اسكندريه بندرگاهى با حدود ٨ هزار نفر جمعيت
بود (يانگ، ٢٧) كه به سبب كم توجهى عثمانيان و نيز پر شدن كانالى كه
اسكندريه را به نيل مرتبط مىساخت و شاهرگ اقتصادي شهر محسوب مىشد، روز به
روز از رونق تجاري آن، و در نتيجه جمعيتش كاسته شد، تا جايى كه در
١٢٠٤ق/١٧٩٠م جمعيت آن از ٥ هزار نفر تجاوز نمىكرد (سالم، ٤١٦؛ بريتانيكا،
١٩٨٦م، ؛ XIII/٢٥٢ بستانى، ١٣/٢١٠).
در ١٢١٣ق/١٧٩٨م ناپلئون بناپارت اسكندريه را تصرف كرد و از آنجابهقاهرهرفت
و بر سراسر مصر دستيافت (يانگ،٢٨؛ اسكندري، تاريخ مصر من الفتح...، ٩٢ -٩٣؛
عمر، ٩٩ -١٠٧؛ صبري، ٢٤- ٢٥). در ١٢١٦ق/ ١٨٠١م فرانسويان اسكندريه را ترك
كردند و دوباره عثمانيان به كمك بريتانيا امور مصر را به دست گرفتند (يانگ،
٥٥ -٥٦؛ اسكندري، همان، ١٠٧). اما شكوفايى دوبارة اسكندريه زمانى آغاز شد كه
محمدعلى پاشا در ١٢٢٠ق/١٨٠٥م به مقام نيابت سلطنت مصر منصوب گرديد. وي پس
از استقلال بخشيدن به مصر در تمام شهرها به اصلاحاتى دامنهدار دست زد؛ از
جمله در ١٢٢٦ق/ ١٨١١م حصار اسكندريه را بازسازي كرد و در ١٢٤٥ق/ ١٨٢٩م به
ياري اروپاييان كشتى سازي را در آنجا رونق بخشيد و باراندازها، قورخانه و
كارخانههايى در آنجا احداث كرد (صبري، ٤٧- ٤٨؛ بريتانيكا، ١٩٧٨م، ماكرو، )؛
I/٤٨٠ در سالهاي ١٢٣٣- ١٢٣٥ق/ ١٨١٨-١٨٢٠م كانال المحموديه را به منظور ارتباط
اسكندريه با آبهاي نيل احداث كرد كه در عمران و آبادانى شهر، احياي اراضى
باير و حمل و نقل كالاها تأثير بسزايى داشت. از ديگر اقدامات و اصلاحات وي
ايجاد خطوط تلگراف بين قاهره و اسكندريه (در ١٢٤١ق/ ١٨٢٦م) را مىتوان نام
برد (صبري، ٥٠، ٥٧؛ اسكندري، همان، ١٥٠-١٥١؛ بريتانيكا، همانجا؛ I/٢٤٠ .(GSE, از
اين زمان به بعد اسكندريه رو به شكوفايى نهاد و جمعيت آن از ١٢ هزار تن در
١٢٤٤ق/١٨٢٨م به ٢٣٣ هزار نفر در ١٢٩٩ق/١٨٨٢م رسيد. همچنين آغاز كار راهآهن
قاهره - اسكندريه در ١٢٧٢ق/١٨٥٦م، افزايش سريع بهاي پنبه در ١٢٧٦ق/ ١٨٦٠م
و گشايش كانال سوئز در ١٢٨٦ق/١٨٦٩م به رشد و توسعة اسكندريه سرعت بيشتري
بخشيد ، GSE) بريتانيكا، همانجاها).
در قيام معروف احمد عرابى پاشا در ١٢٩٩ق/١٨٨٢م دامنة آشوب به اسكندريه نيز
كشيده شد و پس از آنكه نيروهاي انگليسى اسكندريه و قاهره را تصرف كردند،
تمام مصر به اشغال آنان درآمد. با اين حال اسكندريه همچنان رشد و توسعه
يافت و به منزلة پايتخت دوم مصر جايگاه ممتاز خود را حفظ كرد و در انقلاب
١٩١٩م كه مصر استقلال خود را باز يافت، نقش مهمى بر عهده داشت (اسكندري،
همان، ٢٧٢- ٢٧٧؛ عمر، ٣٣٢-٣٣٧، ٤٢٦؛ صبري، ٢١٣-٢١٤؛ ، GSE همانجا).
در پىشكست حملةسهجانبةبريتانيا،فرانسهو اسرائيل به اسكندريه (در ١٩٥٦م)
اوضاع براي ادامة اقامت خارجيان در اين شهر چندان مساعد نبود و پس از توقيف
و ملى كردن داراييهاي آنان بعد از واقعة سوئز در اوايل سال ١٩٦٠م شمار
بسياري از خارجيان از شهر رانده شدند و اسكندريه شهري كاملاً مصري شد و تحت
اختيار قاهره درآمد. اسكندريه از برنامة صنعتى كردن مصر در زمان جمال
عبدالناصر به خصوص در صنايع و فرآوردههاي غذايى و منسوجات بهرة كامل برد؛
اما از شكست مصر در جنگ ٦ روزة ژوئن ١٩٦٧ و بسته شدن كانال سوئز كه به
تغيير مسير كشتىرانى منجر شد، زيان فراوان ديد ( بريتانيكا، همانجا).
مآخذ: ابن اثير، الكامل؛ ابن اياس، محمد، بدائع الزهور، به كوشش محمد
مصطفى، قاهره، ١٤٠٢-١٤٠٤ق/١٩٨٢-١٩٨٤م؛ ابن بطوطه، رحلة، به كوشش طلال
حرب، بيروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ ابن تغري بردي، النجوم؛ ابن حوقل، محمد، صورة
الارض، بيروت، ١٩٧٩م؛ ابن خردادبه، عبيدالله، المسالك و الممالك، به كوشش
دخويه، ليدن، ١٨٩٩م؛ ابن دقماق، ابراهيم، الانتصار لواسطة عقدالامصار،
بيروت، ١٣١٠ق/ ١٨٩٣م؛ ابن رسته، احمد، الاعلاق النفيسة، بيروت، ١٩٨٨م؛ ابن
شداد، محمد، تاريخ الملك الظاهر، به كوشش احمد حطيط، ويسبادن، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛
ابن صيرفى، على، انباء الهصر بابناء العصر، به كوشش حسن حبشى، قاهره،
١٩٧٠م؛ ابن عبدالحكم، عبدالرحمان، فتوح مصر و اخبارها، بغداد، ١٩٢٠م؛ ابن
عبري، غريغوريوس، تاريخ مختصر الدول، به كوشش انطون صالحانى، بيروت،
١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ ابن ميسر، محمد، اخبار مصر، به كوشش هانري ماسه، قاهره،
١٩١٩م؛ ابن واصل، محمد، مفرج الكروب فى اخبار بنى ايوب، به كوشش جمال
الدين شيال، قاهره، ١٩٥٣م؛ ابوشامه، عبدالرحمان، كتاب الروضتين فى اخبار
الدولتين، به كوشش ابوالسعود افندي، قاهره، ١٢٨٧ق؛ ابوعبيد بكري، المسالك و
الممالك، تونس، ١٩٩٢م؛ اسكندري، عمر و سفدج، تاريخ مصر الى الفتح
العثمانى، قاهره، ١٤١٠ق/١٩٩٠م؛ همو و سليم حسن، تاريخ مصر من الفتح
العثمانى، قاهره، ١٤١٠ق/١٩٩٠م؛ اليري، دليسى، انتقال علوم يونانى به
عالم اسلامى، ترجمة احمد آرام، تهران، ١٣٤٢ش؛ انصاري دمشقى، محمد، نخبة
الدهر، لايپزيگ، ١٩٢٣م؛ بتلر، آلفرد چ.، فتح العرب لمصر، ترجمة محمد فريد
ابوحديد بك، قاهره، ١٤١٠ق/١٩٩٠م؛ برنال، جان، علم در تاريخ، ترجمة ح.
اسدپور پيرانفر، تهران، ١٣٥٤ش؛ بستانى؛ بلاذري، احمد، فتوح البلدان، به
كوشش عبدالله انيس الطباع، بيروت، ١٩٨٧م؛ بلدي، نجيب، تمهيد لتاريخ مدرسة
الاسكندرية و فلسفتها، قاهره، ١٩٦٢م؛ ثعالبى، عبدالملك، ثمار القلوب، به
كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٩٨٥م؛ خليفة بن خياط، تاريخ، به كوشش
سهيل زكار، ١٣٨٧ق/ ١٩٦٧م؛ رنان، كالين. ا.، تاريخ علم كمبريج، ترجمة حسن
افشار، تهران، ١٣٦٦ش؛ زيدان، جرجى، تاريخ مصر الحديث، قاهره، ١٤١١ق/١٩٩١م؛
سالم، عبدالعزيز، تاريخ الاسكندرية و حضارتها فى العصر الاسلامى، قاهره،
١٩٦٩م؛ صبري، محمد، تاريخ مصر من محمد على الى العصر الحديث، قاهره،
١٤١١ق/ ١٩٩١م؛ صفة المغرب و ارض السودان و مصر و الاندلس، برگرفته از نزهة
المشتاق ادريسى، ليدن، ١٩٦٨م؛ طبري، تاريخ؛ عاشور، سعيد عبدالفتاح، مصر و
الشام فى عصر الايوبيين و المماليك، بيروت، ١٩٧٢م؛ عبادي، مصطفى،
الامبراطورية الرومانية، بيروت، ١٩٨١م؛ همو، العصر الهلينستى، بيروت، ١٩٨١م؛
على، عبداللطيف احمد، التاريخ الرومانى، بيروت، ١٩٧٣م؛ عمر، عمرعبدالعزيز،
دراسات فى تاريخ العرب الحديث و المعاصر، بيروت، ١٩٨٠م؛ عمران، محمود سعيد،
معالم تاريخ الامبراطورية البيزنطية، بيروت، ١٩٨١م؛ عمون، هنداسكندر، تاريخ
مصر، قاهره، ١٣٤١ق/ ١٩٢٣م؛ العيون و الحدائق، بغداد، مكتبة المثنى؛ قدامة بن
جعفر، الخراج و صناعة الكتابة، به كوشش محمد حسين زبيدي، بغداد، ١٩٧٩م؛
قزوينى، زكريا، آثار البلاد و اخبار العباد، بيروت، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ قلقشندي،
احمد، صبح الاعشى، قاهره، ١٣٨٣ق/١٩٦٣م؛ همو، مآثر الانافة، بيروت، عالم
الكتب؛ كندي، عمر، فضائل مصر، به كوشش ابراهيم احمد عدوي و على محمد عمر،
قاهره، ١٣٩١ق/١٩٧١م؛ همو، الولاة و القضاة، به كوشش روون گست، بيروت،
١٩٠٨م؛ گيبون، ادوارد، انحطاط و سقوط امپراتوري روم، ترجمة ابوالقاسم طاهري،
تهران، ١٣٤٧ش؛ مسعودي، على، اخبار الزمان، بيروت، ١٩٦٦م؛ همو، التنبيه و
الاشراف، به كوشش دخويه، ليدن، ١٨٩٣م؛ مقريزي، احمد، اتعاظ الحنفاء، به
كوشش جمال الدين شيال، قاهره، ١٣٨٧ق/ ١٩٦٧م؛ همو، الخطط، بيروت، دارصادر؛
همو، السلوك، به كوشش محمد مصطفى زياده، قاهره، ١٣٧٦ق/١٩٥٦م؛ ناصرخسرو،
سفرنامه، به كوشش محمد دبيرسياقى، تهران، ١٣٥٤ش؛ هروي، على، الاشارات الى
معرفة الزيارات، دمشق، ١٩٥٣م؛ هفت كشور يا صورالاقاليم، به كوشش منوچهر
ستوده، تهران، ١٣٥٣ش؛ يازجى، ابراهيم، «مدرسة الاسكندرية»، الضياء، قاهره،
١٨٩٩-١٩٠٠م، س ٢؛ ياقوت، بلدان؛ يانگ، جرج، تاريخ مصر من عهد المماليك
الى نهاية حكم اسماعيل، ترجمة على احمد شكري، قاهره، ١٤١٠ق/١٩٩٠م؛ نيز:
Americana; Arrian, Anabasis of Alexander, tr. P. A. Brunt, London, ١٩٧٦;
Britannica, ١٩٧٨; ibid,١٩٨٦; Britannica Book of the Year (١٩٨٨); Chambers's
Encyclopedia, London, ١٩٦٨; Collier's Encyclo- pedia, New York; EI ٢ ; The
Encyclopedia of Philosophy, New York/London, ١٩٧٢; GSE; Judaica; Der Kleine
Pauly, ١٩٨٤; Strabo, The Geography, tr. H. L. Jones, London, ١٩٤٩; Tarn, W. W.,
Alexander the Great, Boston, ١٩٥٦.
عنايتالله فاتحىنژاد