دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٤٣٦
| اسكو جلد: ٨ شماره مقاله:٣٤٣٦ |
اُسْكو، بخش و شهري در استان آذربايجان شرقى.
بخش اسكو: يكى از بخشهاي سهگانة شهرستان تبريز كه در جنوب شرقى آن قرار
گرفته است. اين بخش از شمال و شرق به بخش مركزي، از شمال غرب به
شهرستان شبستر، از جنوب به بخش آذرشهر و از جنوب شرقى به شهرستانهاي هشترود
و مراغه و از غرب به درياچة اروميه محدود مىشود آمارنامه...، ٣. مساحت آن
بالغ بر /٤٨ ،كم و داراي دهستان به نامهاي شوركات جنوبى، شوركات شمالى،
باويل، سهند و گُنبرف است و مجموعاً ٩ آبادي دارد همان، ٢. همچنين افزون بر
شهر اسكو مركز بخش، شهرهاي ايلخچى و خسروشهر خسروشاه نيز در اين بخش قرار
دارند فرهنگآباديها...، ٤.
بخش اسكو در دامنة شمال غرب رشته كوه سهند ميان دو واحد مرفولوژيك آتشفشان
سهند و حوضة رودخانة آجى چاي تلخه رود متعلق به حوضة آبريز درياچة اروميه
قرار گرفته است نك: نقشة عمليات.... از لحاظ زمين شناختى اين ناحيه عمدتاً
از توف، ماسه سنگ، سيلستون و كنگلومرا به وجود آمده است نك: نقشة زمين
شناسى.... در قسمتى از اين بخش، بر اثر فرسايش دامنة سهند هرمهاي طبيعى
متعددي به وجود آمده كه اهالى با به كارگيري نوعى معماري صخرهاي، از
آنها به عنوان زيستگاه استفاده مىكنند. اين مسكنهاي روستايى در ٠ كيلومتري
شمال شرق اسكو مركز بخش روستاي كندوان را تشكيل مىدهند نك: همايون، .
وجود چشمههاي آب معدنى مؤيد فعاليت آتشفشانى سهند در اين بخش است. به نظر
مىرسد كه آخرين حركات و جا به جايى گسل تبريز كه در فوران آتشفشانى
پليوكواترنر سهند دخالت داشته، در ايجاد اين چشمهها و فعال شدن شكستگيهاي
اطراف آن مؤثر بوده است درويش زاده، ٦٣. از چشمههاي آب معدنى واقع در
اين بخش براي درمان برخى از بيماريها استفاده مىشود جغرافياي كامل...،
/٨٧؛ همايون، ٦.
آب و هواي بخش اسكو در قسمتهاي دامنهاي سرد و در قسمتهاي دشتى معتدل است
فرهنگ جغرافيايى...، /١. معدل بارش سالانه در دورة ساله از ٩٧٥ تا ٩٨٣م در
ايستگاه اسكو ٨٩ ميلى متر برآورد شده است نك: سالنامة آماري...، جم .
رودخانة اسكو به عنوان بخشى از حوضة آبگير سهند از دامنة شمالى سلطان داغى از
رشته كوههاي سهند سرچشمه مىگيرد و پس از تلاقى با رودخانة كندوان در نزديكى
روستاي كهنمو از نزديكى اسكو مركز بخش گذشته، زمينهاي باويل و خسروشهر را
آبياري مىكند؛ آنگاه جادة تبريز - مياندوآب را قطع كرده، به سوي غرب جاري
مىشود. تنها در مواقع سيلابى و ريزشهاي پياپى در فصول پاييز و بهار، آب آن
به رودخانة آجى چاي پيوسته، به درياچة اروميه مىريزد هويدا، ٤٧.
در ارتفاعات سهند، واقع در جنوب بخش، مراتع مناسبى براي چراي دام
دامداران محلى و برخى از كوچ نشينان يافت مىشود خاماچى، ٠٤. درة اسكو و
باويل در دامنة سهند از آبادترين مراكز كشاورزي آذربايجان به شمار مىآيد كه
از حدود كهنمو تا خسروشهر امتداد يافته است هويدا، همانجا.
بر اساس سرشماري عمومى نفوس و مسكن ٣٦٥ش، جمعيت روستايى بخش اسكو ١٠ ،٦نفر
٦٤ ،٠خانوار گزارش شده كه از آن ميان، ٨٠ ،٨نفر را مردان و ٣٠ ،٧نفر را زنان
تشكيل مىدادهاند فرهنگروستايى، ٥. مهمترين اين روستاها عبارتند از باويل
عليا و سفلى، ميلان، كندوان، خَسرق، كهنمو، اسكندان و فسقنديس خاماچى، ٠٥.
ساكنان بخش بيشتر به فعاليتهاي زراعى، باغداري، دامداري، پرورش زنبور عسل
اشتغال دارند فرهنگ روستايى، ٣٦ و همچنين به خدمات دولتى و كارگري
مىپردازند.
غلات، صيفى و ميوه از محصولات اين بخش است و مراكزي چون ايلخچى و خسروشهر
نيز از نظر توليد پياز بسيار اهميت دارند. بيشتر محصولات زراعى و دامى اين
بخش به خارج از آن به خصوص به تبريز صادر مىشود جغرافياي كامل، همانجا؛
خاماچى، ٠٥، ٠٦. هفته بازارهاي روستايى مانند پنجشنبه بازار اسكو و سه شنبه
بازار خسروشهر در اقتصاد روستايى بخش اسكو اهميت فراوان دارند همانجا. شمار
دام موجود در اين بخش ٢٧ ،٧رأس گوسفند و بره، ٢٨ ،٤رأس بز و بزغاله و ٠٥
،٣رأس گاو و گوساله گزارش شده است فرهنگ روستايى، ٦٠. صنايع دستى، شامل
بافت حرير، ابريشم كلاغى و ديگر انواع پارچه در اين بخش متداول است.
اخيراً استفاده از ماشين جايگزين روشهاي سنتى شده، و اين خود عامل بيكاري
و مهاجرت عدهاي از ساكنان اين بخش بوده است جغرافياي كامل، /٨٨. از نظر
امكانات آموزشى و فرهنگى اين بخش داراي ٢ دبستان، ١ مدرسة راهنمايى،
دبيرستان و كتابخانة عمومى است فرهنگ روستايى، ٨٤. بخش اسكو داراي مركز
بهداشتى و درمانى، ١ خانة بهداشت و داروخانه است همان، ٠٨. تأسيسات مذهبى
اين بخش شامل ١ مسجد، تكيه و حسينيه و امامزاده است همان، ٥٦.
در روستاهاي تابع اين بخش، مزار بسياري از بزرگان و مشايخ را مىتوان يافت
ابن كربلايى، ٦ به بعد؛ حشري، ٥٩ به بعد. شيوة حجاري سنگ قبرها نشان مىدهد
كه در برخى از روستاها گرايشى به تصوف معمول بوده است كارنگ، /٠٩. در قلة
كوه سلطان داغى گورستانى كهن وجود دارد كه به نام آرامگاه حسام الدين
فرقد مشهور و زيارتگاه است. گفته مىشود كه اين كوه به نام سلطان
حسامالدين فرقد، سلطان داغى ناميده شده است خاماچى، ٠٧.
شهر اسكو: اين شهر در جنوب غرب تبريز مركز استان قرار گرفته است و به وسيلة
جادهاي به طول كم نخست به خسروشهر و سپس به جادة ارتباطى تبريز - مراغه
مىپيوندد نك: نقشة سياحتى...؛ جغرافياي كامل، /٨٧.
اسكو با ٦ و طول جغرافيايى و ٥ و عرض جغرافيايى، در ارتفاع ٢٠ ،متري از سطح
دريا قرار دارد پاپلى، ٨. اين شهر در دامنة رشته كوه سهند و در شمال غرب آن
قرار گرفته، و از طرف به وسيلة دامنههاي آن محصور شده است نك: نقشة
عمليات.
محققان اسكو را با اوشكاياي كهن يكى مىدانند آروتونيان، ٢١٥ ,٨ º ÏíÇßæäÝ¡
.٢١٦ چنانكه از مآخذ آشوري بر مىآيد، اوشكايا شهري داراي قلعه بوده كه در
شرق درياچة اروميه و در دامنة كوه سهند قرار داشته است نك: آروتونيان،
همانجاها. ضخامت باروي اين دژ ذرع گزارش شده است هرتسفلد، .١٢ محققان
معتقدند كه جايى به نام اوشكايا در ناحية خورخور كه در كتيبة اَرگيشتى اول
در شرح لشكركشى سال دهم وي ٧٧ ق م آمده است، همان اوشكايا در مآخذ آشوري
است آروتونيان، .٤٨ بر اساس سنگ نوشتههاي متعلق به شاه آشور سارگِن دوم
٢٢ ق م، در جريان حملة وي به حدود اورارتو، اوشكايا كه در آن هنگام دژ
مرزي اورارتو بود، بدون پيكار به تصرف آشوريان درآمد و با شمار ديگري از
روستاهاي پيرامون آن به آتش كشيده شد دياكونف، همانجا. پس از آن نامى از
اوشكايا در منابع ديده نمىشود. در دورة اسلامى، حمدالله مستوفى در نزهة
القلوب از اسكو به عنوان يكى از آباديهاي بزرگ ناحية باويل رود و در كنار
باويل، خسروشاه، ميلان و فسقنديس نام مىبرد كه در فرسنگى تبريز قرار داشته
است ص ٠. در عالم آراي نادري اسكو از نقاط آباد آذربايجان معرفى شده است
مروي، /٦٤. در جنبش مشروطه، مردم اسكو در كنار مردم تبريز با قواي دولتى و
قزاقان روس به مبارزه برخاستند صفايى، ٩٩.
بر اساس سرشماري عمومى نفوس و مسكن، در ٣٥٥ش شهر اسكو ٤٣ ،١نفر ٨٨ ،خانوار و
در ٣٦٥ش، ٦١ ،٣ نفر ٩١ ، خانوار جمعيت داشته است كه نسبت به سال ٣٥٥ش، /
درصد افزايش نشان مىدهد. بر اساس آمار ارائه شده در ٣٧٠ش، جمعيت شهر اسكو
با ١/ درصد افزايش نسبت به سال ٣٦٥ش، بالغ بر ١٧ ، خانوار ٠١ ،٤ نفر است
آمارنامه، ٥.
بناي اولين مدرسه در اين شهر در ٣٣٨ق و توسط سيدرضا اسكويى گزارش شده است
خاماچى، ٠٥. از علما و بزرگان منسوب به اين شهر مىتوان از امير ابوالقاسم
اسكويى، نجم الدين محمد اسكويى، موسى بن محمد باقر حائري اسكويى و محمدباقر
بن محمد سليم قراجه داغى اسكويى نام برد ابن كربلايى، /٦، ٨؛ دايرة
المعارف تشيع . بناهاي تاريخى اين شهر عبارتند از مقبرة سيدحسين ابن سيد
عبدالغفار اسكويى، مقبرة پير حيدر، مزار الله بندهاي، مسجد پايتخت تجديد بنا:
٠٦١ق و مسجد جامع اسكو كه از نظر سبك معماري مربوط به دورة صفويه است
خاماچى، ٠٧.
مآخذ: آمارنامة استان آذربايجان شرقى ٣٧١ش، مركز آمار ايران، تهران، ٣٧٣ش؛
ابن كربلايى، حافظ حسين، روضات الجنان، بهكوشش جعفر سلطان القرائى،
تهران، ٣٤٩ش؛ پاپلى يزدي، محمدحسين، فرهنگ آباديها و مكانهاي مذهبى كشور،
مشهد، ٣٦٧ش؛ جغرافياي كامل ايران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ٣٦٦ش؛
حشري تبريزي، محمدامين، روضة اطهار، به كوشش عزيز دولت آبادي، تبريز، ٣٧١ش؛
حمدالله مستوفى، نزهةالقلوب، بهكوشش محمد دبيرسياقى، تهران، ٣٣٦ش؛ خاماچى،
بهروز، فرهنگ جغرافياي آذربايجان شرقى، تهران، ٣٧٠ش؛ دايرة المعارف تشيع،
بهكوشش احمد صدرحاج سيدجوادي و ديگران، تهران، ٣٦٦ش به بعد؛ درويش زاده،
على، زمين شناسى ايران، تهران، ٣٧٠ش؛ سالنامة آماري هواشناسى ٩٧٥-٩٨٣م،
سازمان هواشناسى كشور، وزارت راه و ترابري، تهران، ٣٦١-٣٦٦ش؛ صفايى،
ابراهيم، رهبران مشروطه، تهران، ٣٦٦ش؛ فرهنگ آباديهاي كشور ٣٦٥ش، شهرستان
تبريز، مركز آمار ايران، تهران، ٣٦٨ش؛ فرهنگ جغرافيايى ايران آباديها، استان
و آذربايجان، دايرة جغرافيايى ستاد ارتش، تهران، ٣٣٠ش؛ فرهنگ روستايى ٣٦٥ش،
مركز آمار ايران، تهران، ٣٦٩ش؛ كارنگ، عبدالعلى، آثار باستانى آذربايجان
آثار و ابنية تاريخى شهرستان تبريز، تبريز، ٣٥١ش؛ مروي، محمد كاظم، عالم
آراي نادري، به كوشش محمد امين رياحى، تهران، ٣٦٤ش؛ نقشة زمينشناسى
اروميه، سازمان زمينشناسى كشور، تهران، ٣٦٦ش؛ نقشه سياحتى استان
آذربايجان شرقى، ادارة كل فرهنگ و ارشاد اسلامى استان آذربايجان شرقى؛ نقشة
عمليات مشترك اروميه، سازمان جغرافيايى كشور، تهران، ٣٥٣ش؛ همايون،
غلامعلى، «روستاي كندوان»، بررسيهاي تاريخى، تهران، ٣٥٦ش، س ٢، شم ؛ هويدا،
رحيم، جغرافياي طبيعى آذربايجان، تبريز، ٣٥٢ش؛ نيز:
Arutyunyan, N. V. , Toponimika Urartu, Erevan, ١٩٨٥ , vol. I; Dyakonov, I. M.,
Istoriya Midii, Moscow/Leningrad, ١٩٥٦; Herzfeld, E.E., Archaeological
History_of Iran, London, ١٩٣٥.
مژگان نظامى ز ١//٤
ن * * ب
ن * * ب