دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٤٠٧
| اسفزاري، ابوحاتم جلد: ٨ شماره مقاله:٣٤٠٧ |
سْفِزاري، ابوحاتم مظفر بن
اسماعيل (د ٥١٥ق/١١٢١م)، رياضىدان ايرانى كه در مكانيك و هيأت نيز دست
داشت.
از زندگى او اطلاع دقيقى در دست نيست؛ در اسفزار (سبزوار افغانستان)زادهشد و
با حكيمعمرخيام(٤٣٢-٥١٧ق/١٠٤١-١١٢٣م) معاصر بود (خازنى، ٨؛ نظامى عروضى، ٦٣؛
نك: ابن اثير، ١٠/٩٨: ابوالمظفر اسفزاري). وي ترازوي ارشميدس را كه براي
تعيين ميزان ناخالصى در اشياءِ ساخته شده از طلا و نقره و نيز تعيين نسبت
فلزاتِ به كار رفته در سكهها ساخته شده بود، و طى چند قرن دانشمندانى چون
منلائوس، سند بن على، محمد بن زكرياي رازي، ابن سينا، بيرونى و عمر خيام
بررسى كرده، يا دربارة آن رساله نوشته بودند، مورد مطالعة دقيق قرار داد و
براي سهولت كار دگوگونيهايى در آن پديد آورد و از جمله، دو كفه بدان افزود و
آنرا «ميزان الحكمه» ناميد (خازنى، ٧- ٨). به روايت خازنى وي پيش از
تكميل ميزان الحكمه درگذشت (ص ٨)، اما برخى ديگر برآنند كه پس از تسليم
اين دستگاه به خزانة سلطان سنجر سلجوقى (حك ٥١١ -٥٥٢ق/١١١٧-١١٥٧م)،
خزانهدار از بيم آشكار شدن خيانتش در اموال خزانه، ترازو را از بين برد.
اين حادثه اسفزاري را سخت اندوهگين ساخت. برخى مرگ اين دانشمند را بر اثر
همين اندوه دانستهاند (بيهقى، ١١٩-١٢٠؛ شهرزوري، ٢/٥٤؛ نيز نك: I/٨٥٦ S,
.(GAL,
از ديگر فعاليتهاي علمى اسفزاري، شركت در رصد اعتدال بهاري و اندازهگيريهاي
لازم براي تعيين دقيق طول سال خورشيدي به منظور اصلاح گاهشماري، و
تدوين تقويم جلالى و نيز شركت در كار ساختمان رصدخانهاي - ظاهراً در اصفهان
- در دوران پادشاهى ملكشاه سلجوقى و به فرمان وي بوده است. رصدهاي ياد
شده در ٤٦٧ق/ ١٠٧٥م آغاز شد و در نتيجه، روز اول حمل ٤٥٨ خورشيدي، برابر ٩
رمضان ٤٧١ق/١٥ مارس ١٠٧٩م به عنوان آغاز تاريخ جلالى تعيين گرديد (نك: ه
د، تقويم جلالى). ساختمان رصدخانه نيز كه گويا ٨ تن، و از جمله عمر خيام،
محمد بن احمد معموري و ميمون بن نجيب واسطى در آن شركت داشتند، تا اندكى
پس از درگذشت ملكشاه در ٤٨٥ق/ ١٠٩٢م ادامه داشته، و سپس متوقف گرديده
است (خيام، ٧٠؛ بيهقى، ١٦٢- ١٦٣؛ ابن اثير، همانجا؛ I/٦٢٠ ؛ GAL, سارتن، ؛
I/٧٦٠ تقىزاده، ١٩٤-٢٠٠؛ صاييلى، ١٦٤ -١٦٠ ؛ ميِلى، .(١١٣
آثار:
١. آثار علوي يا كائنات جو، به فارسى كه در تهران (١٣١٩ش) با تصحيح
محمدتقى مدرس رضوي انتشار يافته است.
٢. اختصار لاصول اقليدس . فصل ١٤ اين اثر كه با مقالة معروف به «كتاب ١٤
اصول اقليدس» متناظر است، در كتابخانة ملى پاريس به
شمارة٤/٢٤٥٨نگهداريمىشود.اينمقالهدرحقيقتنوشتة ايسقلاوس١ و شامل ٨ گزاره
دربارة ١٢ وجهى و ٢٠ وجهى منتظم است، در حالى كه فصل ١٤ اثر اسفزاري ١١
گزاره را در برمىگيرد. سديو اين ١١ گزاره را بدون اثبات آنها به فرانسه
ترجمه كرده، و در ١٨٣٨م منتشر ساخته است (زوتر، ١١٤ ؛ هيث، ؛ I/٤١٩-٤٢٠
سارتن، ؛ I/١٨١-١٨٢ ، GAL,S همانجا؛ نيز نك: قربانى، ٤٦٨).
٣. مراكز الاثقال و صنعة القفان، يا ارشاد ذوي العرفان الى صناعة القفان،
شامل ٤ باب در مقدمات و چگونگى كار اندازهگيري اوزان. نسخة خطىايناثر در
كتابخانةظاهريةدمشق بهشمارة ٤٤٦٠نگهداري مىشود (عمر، شم ١٧٠؛ ظاهريه، ١٠٢).
٤. مقدمة فى المساحة، كه نسخهاي از آن در كتابخانة لالهلى استانبول به
شمارة ٣/٢٧٠٨ موجود است (كراوزه، ٤٨٣ ؛ ، GAL,S همانجا).
٥. رسالهاي در هيدروليك و مكانيك، كه نسخهاي از آن در كتابخانة منچستر به
شمارة O ٣٥١ نگهداري مىشود (همانجا؛ مينگانا، .(٥٥٩
٦. تلخيص كتاب الحيل بنى موسى، كه نسخهاي از ا¸ن در كتابخانة منچستر به
شمارة B ٣٥١ نگهداري مىشود (همو، ٥٥٤ ؛ S, GAL, .(I/٣٨٣
مآخذ: ابن اثير، الكامل؛ بيهقى، زيد، تتمة صوان الحكمة، لاهور، ١٣٥١ق؛
تقىزاده، حسن، بيست مقاله، تهران، ١٣٤٦ش؛ خازنى، عبدالرحمان، ميزان
الحكمة، حيدرآباد دكن، ١٣٥٩ق؛ خيام، عمر، نوروزنامه، به كوشش مجتبى مينوي،
تهران، زوار؛ شهرزوري،محمد، نزهةالارواح، حيدرآباد دكن،١٣٩٦ق؛ ظاهريه، خطى
(رياضيات)؛ عمر، محمد عزت، فهرست المخطوطات المصورة، حلب، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م؛
قربانى، ابوالقاسم، زندگىنامة رياضىدانان دورة اسلامى، تهران، ١٣٦٥ش؛
نظامى عروضى، چهار مقاله، ليدن، ١٣٣٧ق؛ نيز:
GAL ; GAL,S ; Heath , Th., A History of Greek Mathematics , London, ١٩٢١;
Krause, M., X Stanbuler Handschriften islamischer Mathematiker n , Quellen und
Studien zur Geschichte der Mathematik..., ١٩٣٦; Mieli, A., La science arabe,
Leiden, ١٩٦٦; Mingana, A., Catalogue of the Arabic Manuscripts in the John
Rylands Library , Manchester, ١٩٣٨; Sarton, G., Introduction to the History of
Science, Baltimore, ١٩٢٧; Sayili, A., The Obser- vatory in Islam, Ankara, ١٩٨٨;
Suter, H., Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke, Leipzig,
١٩٠٠.
پرويز امين