دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٣٠٣
| استراباد جلد: ٨ شماره مقاله:٣٣٠٣ |
اِسْتَراباد، يا اَسْتَراباد، نام كهن شهرستان كنونى گرگان (ه م) در
سدههاي نخستين اسلامى و مركز ايالتى به همين نام در دورة صفويه، قاجار و
اندكى پس از آن.
نام گذاري: نام شهر در منابع به صورتهاي استاراباد (خوارزمى، ٢٧؛ ابن
حوقل، ٢/٣٨٤؛ بيهقى، ٢/٦٧٦؛ سمعانى، ١/١٩٩؛ ابوالفدا، ٤٣٩)، ستار آباد (بيهقى،
١/١٨٥؛ رشيدالدين، ١/٥٠٨)، استراباد بدون حركتگذاري (بيرونى، ٢/٥٧٠؛ ابن
اسفنديار، قسم اول، ٧٤) و اَستَراباد (ياقوت، بلدان، ١/٢٤٢؛ شيروانى، ٧٣)
آمده است. ابوالفدا با نقل تمامى ضبطهاي ياد شده، صورت استارآباد را مشهورتر
دانسته است (ص ٤٣٨-٤٣٩). برخى بر اساس روايت مورخان يونانى شهر زدركرته١
در دورة هخامنشى(آرين، را با شهر استراباد تطبيقدادهاند (فراي، «تاريخ...٢»،
١١٢ ؛ دياكونف، ٤٣؛ هوار، ١٠٤؛ بيوار، ٢٤ ؛ قس: درن، .(١٣٨
درباب وجه تسمية اين شهر روايتهاي متعددي وجود دارد. به گفتة برخى چون
خربندگان گرگين بن ميلاد در موضعى كه چراخور اسبان و استرانشان بود، مقام
گرفتند، آن محل را استراباد به معنى جايگاه استران ناميدند (ابن اسفنديار،
همانجا؛ مرعشى، ٣٠؛ قس: درن، همانجا). برخى ديگر جزء اول نام اين شهر را
«استر» دانستهاند كه به زعم آنان نام بانى شهر بوده است (ياقوت،
المشترك، ٢١؛ ابوالفدا، ٤٣٩؛ انصاري، ٣٨٢) و به نظر مىرسد كه اشارهاي به
استر - برادر زادة مردخاي يهودي - همسر خشايارشا پادشاه هخامنشى باشد (نيز نك:
اعتمادالسلطنه، ٦٢). شماري ديگر نيز واژة استر را مخفف استاره و به معنى
كوكب و ستاره گرفتهاند (حكيم، ٥٥؛ اعتمادالسلطنه، همانجا؛ دمرگان، ١/١٥١؛ نيز
نك: درن، ١٢٤ .(٧٤, اين شهر از دورة صفوي با القاب دارالفتح، دارالملك و سپس
دارالمؤمنين خوانده شده است (نك: روملو، ٤١٤؛ خواندمير، حبيب السير، ٢/٣٤٦،
مآثرالملوك، ١١٩؛ اسكندربيك، ١٠٦، ١٤٥؛ واله، ١٣٥؛ مروي، ١/٦٤؛ ساروي، ١٠٥).
موقعيت جغرافيايى: شهر كهن استراباد در شمال سلسله جبال البرز و در جنوب
شرقى درياي خزر و بر ساحل يكى از شعبههاي رودخانة قرهسو بنا شده بود. در
نخستين سدة اسلامى و هنگامى كه جرجانناحيهو شهريبزرگو شكوهمند بود،
ظاهراًاستراباد قصبهاي كوچك محسوب مىگرديد (نك: حدود العالم، ١٤٤؛ اصطخري،
٢٠٦، ٢١٢؛ مقدسى، ٣٥٤؛ بيرونى، همانجا). بر پاية اطلاعات موجود، حد غربى
استراباد در سدة ٤ق شهر كهن تميشه در يك منزلى طبرستان (نزديك كردكوي
كنونى) بوده است (ابن حوقل، همانجا؛ اصطخري، ٢١٦-٢١٧؛ مقدسى، ٣٧٢؛ مرعشى،
٢٤١، ٢٤٤). استراباد به تدريج از دورة صفويه اهميت يافت و به صورت ايالت
درآمد و دامغان، بسطام و جز آن نيز گاه از توابع آنجا شمرده مىشد ( نك:
اسكندربيك، ٢٩٠، ٨٣٥).
استراباد پيش از سدة ١١ق به ٧ تومان تقسيم مىشد و در زمان امين احمد رازي
(د ١٠١٠ق) ٩ بلوك بوده است (٣/٩٥). شمار اين بلوكها در دورههاي مختلف
تفاوت داشته، و بر طبق آمار ١٢٧٤-١٢٨٠ق در دورة قاجار بين ٦ تا ٨ بلوك (نك:
«نفوس استراباد»، ١٩٣؛ مككنزي، ١٨٣؛ ميرزا ابراهيم، ٥٣؛ ملگونف، ٥٨)، و در
اواخر اين دوره در ١٣٢٤-١٣٤٣ق نخست ٧ و نيم و سپس ٧ بلوك بوده است
(قورخانچى، ٢٨؛ رابينو، ١٢٦).
پيشينةتاريخى: تاريخو وقايعشهر استراباد در نخستينسدههاي اسلامى با تاريخ
شهر كهن گرگان (جرجان) در آميخته، و از همين روست كه آگاهى ما از وقايع
تاريخى استراباد بسيار اندك است. از استراباد در دورة عباسيان و به هنگام
خلافت هارونالرشيد و در جريان نبرد حمزة خارجى با نمايندگان خليفه در خراسان
و گريختن وي به آن شهر، ياد مىشود (نك: گرديزي، ٢٨٩-٢٩٠). بنابر بعضى
روايات در دورة طاهريان، سليمان بن عبدالله طاهر در استراباد ساكن بود و
پايگاه نظامى وي براي نبرد با حسن بن زيد علوي در آن شهر قرار داشت (نك:
ابن اسفنديار، قسم اول، ٢٣٢-٢٣٦؛ اولياءالله، ٩٢؛ مرعشى، ٢٨٦، ٢٨٨؛ خواندمير،
حبيب السير، ٢/٤٠٨). از اين رو، به نظر مىرسد كه شهر در ٢٥٦ق/٨٧٠م بخشى از
ايالت طبرستان به شمار مىآمده، و در نبردهاي حكام طاهري با علويان همواره
پناهگاه امنى براي آنان بوده است (نك: مادلونگ، .(٢٠٥-٢٠٦
يعقوب ليث در ٢٦٠ق استراباد را از سيطرة حسن بن زيد علوي بيرون كرد (ابن
اسفنديار، همان، ٢٤٥؛ نيز نك: طبري، ٩/٥٠٨ - ٥٠٩؛ تاريخ سيستان، ٢٢٣-٢٢٤؛
گرديزي، ٣٠٩- ٣١٠). در زمان حكومت عمروليث و در نبرد رافع بن هرثمه با محمد
بن زيد، محمد در جرجان شكست يافت و به استراباد پناه برد و رافع شهر را به
مدت دو سال به محاصره گرفت و بنابر روايت ابن اثير در اين ايام نرخ
خواربار در آن ديار چنان افزايش يافت كه مردم به شدت در مضيقه افتادند
(٧/٤٣٤؛ نيز نك: ابن اسفنديار، همان، ٢٥٥-٢٥٦). استراباد بعدها نيز با بروز
خصومت ميان عمرو و رافع و نزديكى اين يك با محمد بن زيد به تصرف علويان
درآمد ( تاريخ سيستان، ٢٥١-٢٥٢؛ اولياءالله، ١٠٠؛ مرعشى، ٢٠٨- ٢٠٩، ٢٩٧- ٢٩٨).
با قدرت گرفتن سامانيان، محمد بن زيد توسط لشكريان محمد بن هارون، حاكم
جديد اسماعيل سامانى، در نزديكى استراباد به قتل رسيد (ابن اسفنديار، همان،
٢٥٦-٢٥٧؛ گيلانى، ٦٧؛ خواندمير، همان، ٢/٤١٠-٤١١). اين شهر در هنگام حكومت
سامانيان يكى از مراكز مهم ضرب سكه بود (مايلز، ٣٧٤ ؛ فراي، «سامانيان١»،
.(١٣٨-١٤٠
در زمان حكومت احمدبن اسماعيل سامانى، استراباد بار ديگر زير نفوذ علويان
درآمد (گرديزي، ٣٢٨-٣٢٩؛ ابن اسفنديار، همان، ٢٧١-٢٧٢؛ فراي، همان، ١٤١ ؛
مادلونگ، .(٢٠٩ و از آن پس استراباد ميان امراي سامانى و علويان دست به
دست مىگشت، تا آنگاه كه ماكان ابن كاكى از سوي علويان حكومت استراباد
يافت (ابن اثير، ٨/١٣١- ١٣٢). استراباد در نبرد اسفار بن شيرويه حاكم ساري در
٣١٥ق با ماكانبنكاكى همچنان در تصرف دست نشاندة علوي باقى ماند (مرعشى،
١٧٢-١٧٤). در زمان حكومت وشمگير و در درگيريهاي او با ماكان و سپس حسن
فيروزان حاكم ساري، بارها به تصرف طرفين درآمد (ابن اسفنديار، همان، ٢٩٢-
٢٩٩). پس از مرگ وشمگير در ٣٥٧ق حكومت آل بويه دست اندازي به متصرفات آل
زيار را گسترش داد و با آنكه قابوس از امير سامانى كمك طلبيد و سردار وي
حسامالدوله ابوالعباس تاش، شهر را به مدت دو ماه به محاصره گرفت، اما با
مقاومت مؤيدالدوله، استراباد همچنان در تصرف حكام آل بويه باقى ماند
(عتبى، ٥١ -٥٢؛ قسم دوم، ٥؛ خواندمير، همان، ٢/٣٦٤). استراباد تا ٣٨٧ق در
تصرف حكومت آل بويه بود، تا آنكه قابوس با ياري شهريار بن قارن قدرتى به
هم رساند و حسن فيروزان نيز در ٣٨٨ق در حفظ استراباد براي فرمانروايان آل
بويه توفيق نيافت (عتبى، ٢٢٧- ٢٢٩؛ قسم دوم، ٧- ٨).
مسعود غزنوي بهبهانةخودداريمردمگرگان و طبرستان از پرداختن خراج در حدود
سال ٤٢٥ق به آن نواحى لشكر كشيد و حاكم استراباد نيز (شهراگيم بن سوريل)
با لشكريان غزنوي جنگيد و مغلوب شد (گرديزي، ٤٢٧- ٤٢٨؛ نيز نك: بيهقى، ٢/٦٢٢-
٦٧٥؛ قسم دوم، ١٧- ١٨). پس از آن سلطان مسعود به استراباد آمد و چند روزي در
آنجا اردو زد (بيهقى، ٢/٦٧٨).
پساز مرگسنجر در ٥٥٣ق/١١٥٨م و آشفتهشدناوضاعخراسان و نزاع سرداران وي بر
سر قدرت (ابن اثير، ١١/٢٢٥-٢٢٦)، آشوب و فرقهگرايى مذهبى در استراباد روي
داد (همو، ١١/٢٥٠؛ بازورث، .(٢٨٦ پس از مرگ سلطان ايلارسلان خوارزمشاه در
٥٦٥ق ناحية استراباد محل درگيريهاي خانوادگى خوارزمشاهيان بر سر قدرت شد (نك:
جوينى، ٢/١٨-١٩؛ ابن اسفنديار، قسم سوم، ١١٤-١١٧؛ ابناثير، ١١/٣٧٧- ٣٧٨؛
ميرخواند،٧٠٦). در همينسالمؤيدالدين ايابه سردار خوارزمشاهى به استراباد
حمله برد و ناموفق ماند، اما در يورش ديگر توانست شهر را تصرف كند و امور آن
ولايت را به اختيارالدين قوشتم برادر خود واگذارد (ابن اسفنديار، همان،
١١٦-١١٧، ١٢٨- ١٢٩؛ مرعشى، ٢٥٢). استراباد پس از قدرت يافتن تكش و كشته شدن
ايابه بار ديگر در اختيار خاندان باوندي قرار گرفت (ابن اسفنديار، همان،
١٢٩-١٣٠، ١٣٨؛ مرعشى، ٢٥٣، ٢٥٥، ٢٥٩)، اما با بروز اختلاف ميان تكش و حسام
الدوله، حاكم استراباد، تكش به اين شهر لشكر كشيد و ويرانى بسياري به بار
آورد (ابن اسفنديار، همان، ١٤٩-١٥٠، ١٥٨؛ مرعشى، ٢٥٦- ٢٥٩). باونديان پس از
ترك استراباد ( ابن اسفنديار، همان، ١٥٩-١٦٠؛ مرعشى، ٢٦٠-٢٦١؛ قفس اوغلى،
١٧٨- ١٧٩)، بار ديگر آنجا را پس از مرگ تكش (٥٩٦ق) و در سالهاي نخست حكومت
سلطان محمد خوارزمشاه به تصرف خود در آوردند (ابن اسفنديار، همان، ١٦٦-١٦٧)؛
اما محمد خوارزمشاه با راندن غوريان از خراسان (جوينى، ٢/٤٩، ٦٤) و با
استفاده از چند دستگى در خاندان باوندي در ٦٠٤ق بدانجا دست يافت (ابن اثير،
١٢/٢٦٠؛ رشيدالدين، ١/٤٢٨- ٤٢٩؛ مرعشى، ٢٦٣-٢٦٤).
استراباد در هجوم مغول آسيب بسيار ديد (رشيدالدين، ١/٥٠٨) و جنتمور حاكم
خراسان و مازندران (جوينى، ٢/٢١٨) در ٦٣٠ق نصرتالدين كبود جامه را حاكم
نواحى كبودجامه و استراباد قرار داد (همو، ٢/٢٢٢-٢٢٣). به گفتة عطاملك جوينى،
استراباد و شهرهاي ديگر آن حدود، در اين ايام به دست پيروان فرقة اسماعيليه
ويران شده بود (٢/٢٧٨). استراباد در دورة ايلخانان محل درگيري اميران و
پسران ارغون خان بود (نك: رشيدالدين، ٢/١٢٣٠-١٢٣١). با گسترش نهضت سربداران
در جنگى كه در ٧٤٣ق ميان امير وجيهالدين مسعود سربدار و برادر طغاتيمور
(حاكم ايلخان جرجان) روي داد، استراباد مدتى كوتاه به دست امير مسعود افتاد
(اولياءالله، ١٨٣؛ مرعشى، ١٠٢-١٠٦؛ خواندمير، حبيب السير، ٣/٣٥٨).
در دورة خواجه يحيى كرابى (٧٥٣- ٧٥٩ق) بود كه سربداران روي به استراباد
آوردند (شبانكارهاي، ٣٢٩-٣٣٠) و طغاتيمور كه به ترفند مىخواست سران سربدار
را در مجلسى به قتل برساند، خود به نيرنگ دچارآمد و در ٧٥٣ يا ٧٥٤قدر
نزديكىاستراباد كشتهشد (شرفالدين، ١٦٧- ١٦٨؛ غفاري، ٢١٨؛ ميرخواند، ٩٩١ -٩٩٢؛
زامباور، .(٢٥٦ پس از مرگ طغاتيمور، امير ولى پسر شيخ على هندو حاكم استراباد
به شهر نسا گريخت و پس از گرد آوري سپاه بر پهلوان على بلقندر، حاكم
سربداري استراباد هجوم آورد و شهر را تصرف كرد (حافظ ابرو، پنج رساله...، ٩
-١١؛ عبدالرزاق، ٣٠٦-٣٠٧؛ خواندمير، همان، ٣/٣٦٦- ٣٦٧). با آغاز منازعه ميان
مرعشيان و اميرولى در ٧٨١ق در كشمكشى شهر به تصرف مرعشيان درآمد (مرعشى،
٤١٦- ٤١٨)، اما با قدرت گرفتن تيمور در ماوراءالنهر آنان با اميرولى صلح كردند
و استراباد را به او واگذاردند (همو، ٤١٩).
اميرتيمور در ٧٨٦ق استراباد را به تصرف درآورد و لقمان پسر طغاتيمور را كه
پيشتر از سوي اميرولى بركنار شده بود، بار ديگر به حكومت استراباد نشاند
(نظام الدين، ٩٤ - ٩٥؛ شرف الدين، ٣٧٥؛ غفاري، ٢٢٧؛ ميرخواند، ١٠٤٢-١٠٤٣؛
مرعشى، ٤٢٠-٤٢١). اين حكومتسپس بهپسر لقمان،يعنى پيرك(پير پادشاه) رسيد
(نظامالدين، ١٢٧؛ ميرخواند، ١٠٦٠). تمردهاي پيرك سبب شد تا شاهرخ در ٨٠٩ يا
٨١٠ق به استراباد هجوم برد و حكمرانى آنجا را به ميرزا عمر بسپارد (حافظ ابرو،
زبدة التواريخ، ١/١٩٥؛ ميرخواند، ١١٣٣-١١٣٤). ميرزا عمر، و پس از او سلطان على
بيك پسر پيرك كه هر يك از سوي شاهرخ به حكومت استراباد رسيده بودند، بر ضد
وي شوريدند و سرانجام سركوب شدند (ميرخواند، ١١٣٢-١١٣٤؛ حافظ ابرو، همان،
١/٣٢٤- ٣٢٥)، تا آنكه شاهرخ يكى از نزديكان خود به نام ميرزا الغ بيك را
به حكومت استراباد گماشت (خواندمير، همان، ٣/٥٦٦؛ روملو، ٥٠). در نزاعهاي
خانوادگى پس از مرگ شاهرخ، بارها استراباد محل كشمكش بوده است (ابوبكر
طهرانى، ٣٠٣، ٣١٦؛ ميرخواند، ١١٧٥). در ٨٥٥ق ميان دو فرزند بايسنقر، يعنى ميرزا
سلطان محمد و ميرزا ابوالقاسم بابر بر سر حاكميت استراباد در نزديكى آن شهر
جنگى درگرفت كه به كشته شدن سلطان محمد انجاميد و شهر به تصرف بابر درآمد
(ابوبكر طهرانى، ٣٢١، ٣٢٤- ٣٢٥؛ ميرخواند، ١١٨٢، ١١٨٥؛ روملو، ٣٠٥-٣٠٧). درگيري
شاهزادگان تيموري پس از مرگ بابر بر سر حاكميت استراباد ادامه يافت
(ميرخواند، ١١٩٠-١١٩١، ١١٩٣؛ روملو، ٣٧٥) و منجر به مداخلة نظامى جهانشاه
قراقويونلو شد كه به روايتى به تحريك امراي مازندران (ميرخواند، همانجا)، و
به قولى به خواستة باباحسن حاكم استراباد بوده است (روملو، ٣٧٥-٣٧٦).
در ٨٦٢ق ميان جهانشاه قراقويونلو و سلطان ابوسعيد پيمان صلحى منعقد شد و
حكومت استراباد به خاندان تيموري بازگردانده شد (نك: همو، ٣٩٣). پس از مرگ
ابوسعيد (٨٧٣ق)، استراباد نيز در ٨٧٤ق به تصرف سلطان حسين بايقرا درآمد (همو،
٤٨٨- ٤٨٩، ٤٩١-٤٩٢). وي مدتى حكومت استراباد را به امير عليشير نوايى واگذارد
(همو، ٦١٥؛ خواندمير، حبيب السير، ٤/١٧٩) و اندكى بعد پسر خود بديعالزمان را
به حكومت آن شهر گماشت (همان، ٤/١٨٦-١٨٧). پس از بركناري بديعالزمان
درگيريهاي خشونت آميزي ميان بازماندگان سلطان حسين بر سر حكومت استراباد
درگرفت (نك: همان، ٤/٢٠٧، ٢١٠، ٢١٣-٢١٤، ٢٣٨- ٢٣٩، ٢٤٦-٢٤٧، ٢٥١-٢٥٢؛ عالم آراي
شاه اسماعيل، ٢٦٥، ٢٦٧؛ عالم آراي صفوي، ٢٠٣-٢٠٤).
با پايان يافتن حكومت اميران تيموري در خراسان، استراباد نيز به تصرف
لشكريان شيبك خان ازبك درآمد ( عالم آراي شاه اسماعيل، ٣١١). پس از
پيروزي شاه اسماعيل صفوي بر سپاهيان ازبك در ٩١٦ق ( عالم آراي صفوي،
٢٦٠-٢٦٤؛ عالم آراي شاه اسماعيل، ٣٦٨- ٣٦٩؛ قمى، ١/١٠١، ١٠٩، ١١٢-١١٣؛
زامباور، ٢٧٠ )، استراباد نيز حاكمى از سوي دولت صفوي يافت ( عالم آراي شاه
اسماعيل، ٣١٧- ٣١٩).
در آغاز سلطنت شاه طهماسب اول (سل ٩٣٠ -٩٨٤ق) عبيدخان ازبك در ٩٣٤ق رو به
استراباد نهاد (رومر، و شهر را تصرف كرد و پسر خود عبدالعزيز سلطان را حاكم آن
قرار داد (اسكندربيك، ٥١؛ واله، ٣٤٢). نبرد ميان لشكريان صفوي و ازبك در
سالهاي ٩٣٥ تا ٩٤٣ق ادامه داشت و شهر گاه در تصرف ازبكها بود و گاه در دست
صفويان (نك: اسكندربيك، ٥١ -٥٢، ٥٩ -٦١). استراباد در ٩٤٤ق شاهد شورش جماعتى
به نام سياه پوش بر ضد دولت مركزي بود كه توسط لشكريان شاه طهماسب سركوب
شد و شهر از تصرف شورشيان به در آمد (همو، ١٠٦-١٠٧؛ عالم آراي شاه طهماسب،
٢٩١-٢٩٢). حملات ازبكان به استراباد در ٩٥٠ق نيز ادامه يافت، تا آنكه شاه
على سلطان استاجلو حاكم استراباد در ٩٥٥ق بر آنان فائق آمد و شهر را از
ويرانى بيشتر نجات داد (اسكندربيك، ١٠٥-١٠٧).
استراباد نخستين بار در عهد شاه عباس اول (سل ٩٨٦ - ١٠٣٨ق) ايالت خوانده شد
(نك: دلاواله، ١٥٨؛ تاورنيه، ٣٥٩). در دورة شاهصفى (سل ١٠٣٨-١٠٥٢ق)، شاه
عباس دوم (سل ١٠٥٢-١٠٧٧ق) و شاه سليمان صفوي (سل ١٠٧٧- ١١٠٥ق)، آشوبهاي
استراباد به سبب طغيان قبايل تركمن ادامه يافت (نك: محمد معصوم، ٧٥؛ وحيد،
٢٠١؛ هدايت، ملحقات...، ٨/٤٨٥-٤٨٦). با راه يافتن ضعف در حكومت صفوي هرج و
مرج در ناحية استراباد نيز بيشتر شد (نك: مروي، ١/٥٢؛ استرابادي، ٨) و پس از
سقوط اصفهان در ١١٣٥ق به دست لشكريان افغان، طهماسب ميرزا جانشين سلطان
حسين صفوي از دولت روسيه استمداد كرد و با انعقاد قرارداد ١١٣٥ق/١٧٢٣م ايالت
استراباد نيز در اختيار روسيه قرار گرفت (مجموعه...،٨٢ -٨٣؛ لمتون، ١٧٦).
نادر پساز راندنافغانها،قرارداد طهماسبميرزا را باروسيهفسخ كرد و استراباد را
در ١١٤٤ق/١٧٣٢م از روسيه پس گرفت ( مجموعه، ٨٣ -٨٦؛ لمتون، ١٧٧). پس از
كشته شدن نادر در ١١٦٠ق، محمدحسن خان قاجار توانست استراباد و نواحى
مازندران و گيلان را به تصرف خود درآورد (ابوالحسن گلستانه، ٢٠٤-٢٠٥؛ هدايت،
فهرس...، ٢٦١). كريم خان زند در اواخر سال ١١٦٥ق قلعة استراباد را مدتها
محاصره كرد، ولى طرفى نبست (ابوالحسن گلستانه، ٢١٣-٢١٤؛ نامى، ٢٨- ٢٩؛
هدايت، همانجا؛ سپهر، ١/١٧- ١٨). با كشته شدن محمدحسن خان قاجار در ١١٧٢ق
استراباد به تصرف كريمخان زند درآمد و محمدحسينخانقاجار نيز حكومتاستراباد
يافت(ابوالحسنگلستانه، ٣٢١؛ نامى، ٨٧ - ٨٨؛ ابوالحسن مستوفى، ١٠٧- ١٠٨؛
هدايت، همان، ٢٦٧- ٢٦٩).
پس از مرگ كريمخان در ١١٩٣ق، آقا محمدخان از شيراز رو به مازندران و
استراباد نهاد و به رغم مخالفت برادرانش، استراباد را در ١١٩٦ق تصرف كرد و
رحيمخان دولو را منصب بيگلربيگى استراباد داد (نامى، ٢٤٦-٢٤٧، ٢٦٢، ٣٣٠؛
هدايت، همان، ٢٨٦-٢٨٧، ٢٨٩؛ ساروي، ٧٧، ٩١ -٩٢، ١٠٥- ١٠٨؛ سپهر، ١/٤٠).
با تغيير نظام سلطنتى در روسيه و تمرد سربازان روسى در استراباد و بسته شدن
گمرك آنجا، قحط و گرانى در شهر پديد آمد و بر اساس گزارش وزارت داخله در ٧
رمضان ١٣٣٥ كنسول سابق روسيه در استراباد به اتهام ايجاد اغتشاش و بلوا عنصر
نامطلوب شناخته شد و اخراج گرديد ( ايران...، ٢٤٦- ٢٤٩؛ مقصودلو، ٢/٥٤٤، ٥٦١
-٥٦٢). از ١٣١٦ش كه نام شهر رسماً به گرگان تغيير يافت، شهر و نواحى آن
رونق اقتصادي شايان توجهى پيدا كرد (نك: ه د، گرگان).
معماري شهر: از معماري استراباد در نخستين سدههاي اسلامى، آگاهى دقيقى در
دست نيست. به گفتة ابن جوزي، در ٢٤٢ق زلزلهاي در آنجا روي داد و سبب
ويرانى بسياري گرديد (١١/٢٩٤- ٢٩٥). استراباد در سدة ٤ق دژي ويران داشته (نك:
مقدسى، ٣٥٧) كه به نظر مىرسد سبب ويرانى آن نبردهاي پى در پى آل بويه و
زياريان براي تصاحب اين شهر بوده است (نك: گرديزي، ٣٣٧- ٣٣٨؛ ابن اسفنديار،
قسم اول، ٢٩٢-٢٩٧). در دورة سربداران از قلعهاي ياد مىشود كه خارج از حصار
استراباد قرار داشت (حافظ ابرو، پنج رساله، ٩؛ عبدالرزاق، ٣٠٦). قلعه و حصار
استراباد در نبردهاي تيمور و پير پادشاه آسيب بسياري ديد كه به گفتة حافظ
ابرو، شاهرخ آن را در ٨١٠ق مستحكم ساخت ( زبدة التواريخ، ١/٢٠٢-٢٠٣). اين
حصار در نبردهاي اوايل دورة صفويه آسيب ديد و در ١٠٠٧ق مرمت شد (منجم، ١٨٩)
و به فرمان شاه عباس قلعههاي مختلفى كه در اطراف شهر از سوي صاحبان
قدرتو گردنكشانساختهشدهبود، ويرانگرديد (همانجا؛اسكندربيك، ٥٨٣). بنابر
فرمانى از شاه سليمان صفوي در ١٠٨٦ق مبلغى براي تعمير حصار شهر معين شده
بود (نك: ذبيحى، ٦/٤٥-٤٦). در دورة نادرشاه عمارت چهار باغ شاهى، از بناهاي
شاه عباس و نيز ارگ و قلعة شهر باقى بود (مروي، ١/٩٠، ٣/٩١٤؛ آرونوا، ١٨٧)،
اما به گفتة هنوي شهر در نبرد نادر با محمدحسنخان قاجار ويران شد (ص ٢٩٥؛ نيز
نك: رابينو، ١١٨؛ آرونوا، ٢٧٦). قلعة شهر در دورة زنديه نيز آباد و بسيار مستحكم
بود (نامى، ٢٧- ٢٨؛ ابوالحسن گلستانه، ٢١١، ٢١٢). به فرمان آقامحمدخان قاجار
قلعههايى را كه طاغيان در حوالى شهر ساخته بودند،ويرانكردند (ساروي،١٠٨) و
بناهايىچونعمارتدارالحكومه ساخته شد و در ١٢٠٦ق وقف گرديد (رابينو، ٢٧٨-
٢٧٩). در اين دوره حصار شهر كنگرهدار، و از خشت خام و گل بود و برجهايى با
تزيين كاشىكاري داشت (بارنز، ٨٥؛ ميرزا ابراهيم، ٤٨؛ مك كنزي، ١٩٠؛ دمرگان،
١/١٥٥).
سياحان دورة قاجار با اندكى اختلاف محيط باروي شهر را ٥ كم دانستهاند (بارنز،
مك كنزي، ميرزا ابراهيم، همانجاها؛ دمرگان، ١/١٥٤؛ ييت، ٢٥٦) كه در
درگيريهاي تركمنها و سربازان دولتى و يا به سبب زلزله آسيب بسياري ديده
بود (بروگش، ٢/٧٠٣؛ فريزر، ٥-١١ ,٢ ؛ ملگونف، ٦٢؛ مك گرگور، ١٦٢ -١٦١ ؛ كرزن،
١/٤٧٠؛ امبرسز، ١٩٤). پشت حصار، خندق قرار داشت كه در اين دوره پر از خار و
بوته و خاكروبه بوده است (نك: بارنز، ٨٥؛ مككنزي، ملگونف، مك گرگور، كرزن،
همانجاها؛ ييت، ٢٦٠؛ قورخانچى، ٢٢). شهر داراي ٤ دروازه بود («نفوس استراباد»،
١٩٣؛ مككنزي، ١٩١؛ ميرزاابراهيم، همانجا؛ ملگونف، ٦٣؛ قورخانچى، ٢٣؛ قس: مك
گرگور، :١٦٢ ٣ باب؛ رابينو، ١١٨- ١١٩: كه علاوه بر ٤ دروازه از يكى ديگر با
نام دنكوان ياد كرده است). دروازة بسطام در شرق شهر، دروازة سبزه مشهد در
شمال كه فوجرد نيز ناميده مىشد، دروازة چهل دختران در جنوب و دروازة
مازندرانيا ميداندر غربواقعبود(ميرزاابراهيم،ملگونف، قورخانچى، رابينو،
همانجاها). شهر داراي كوچههاي سنگ فرش بود. خانهها با ديوارهايى از خشت
خام يا گل، و سقف آن غالباً از سفال قرمز رنگ بود. بازار شهر نسبتاً بزرگ، و
با مغازههاي بسيار بود. مقر حاكم در ارگ واقع در جنوب شرقى شهر قرار داشت
(براي آگاهى بيشتر، نك: فريزر، همانجاها؛ بارنز، ٨٥ -٨٦؛ بروگش، همانجا؛ كرزن،
١/٤٧٠- ٤٧٢؛ ييت، ٢٥٦). بر پاية كتيبهها و وقف نامههاي موجود، آب آشاميدنى
استراباد از آب انبارها و قنات تأمين مىشد (رابينو، ٢٧٥-٢٧٧، ٢٨١-٢٨٤؛ دربارة
بناهاي شهر در ١٣٢١ق، نك: قورخانچى، ٢٢-٢٦؛ دربارة خيابانها، تلگرافخانه،
كنسولگريها، نك: مقصودلو، ١/٣٤٥، ٣٦٣، ٣٨٩). در آغاز سدة ١٤ش هنوز خندق و حصار
شهر برجاي بود، اما اندكى بعد خندق پر، و حصار تخريب شد (شوقى، ١٣٥).
مآخذ: آرونوا، م.ر. و اشرافيان، دولت نادرشاه افشار، ترجمة حميد امين، تهران،
١٣٥٢ش؛ ابن اثير، الكامل؛ ابن اسفنديار، محمد، تاريخ طبرستان، به كوشش
عباس اقبال، تهران، ١٣٦٦ش؛ ابن جوزي، عبدالرحمان، المنتظم، به كوشش محمد
عبدالقادر عطا و ديگران، بيروت، ١٤١٢ق/١٩٩٢م؛ ابن حوقل، محمد، صورة الارض،
به كوشش دخويه، ليدن، ١٩٣٩م؛ ابوبكر طهرانى، كتاب ديار بكريه، به كوشش
نجاتى لوغال و فاروق سومر، آنكارا، ١٩٦٢م؛ ابوالحسن گلستانه، مجمل
التواريخ، به كوشش مدرس رضوي، تهران، ١٣٤٤ش؛ ابوالحسن مستوفى، گلشن مراد،
به كوشش غلامرضا طباطبايى مجد، تهران، ١٣٦٩ش؛ ابوالفدا، تقويم البلدان، به
كوشش رنو و دوسلان، پاريس ١٨٤٠م؛ استرابادي، ميرزا محمدمهدي، جهانگشاي
نادري، به كوشش عبدالله انوار، تهران، ١٣٤١ش؛ اسكندربيك منشى، عالم آراي
عباسى، تهران، ١٣٥٠ش؛ اصطخري، ابراهيم، المسالك و الممالك، به كوشش
دخويه، ليدن، ١٩٢٧م؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآة البلدان، به كوشش
عبدالحسين نوايى و هاشم محدث، تهران، ١٣٦٧ش؛ امبرسز، ن. ن. و ديگران،
تاريخ زمين لرزههاي ايران، ترجمة ابوالحسن رده، تهران، ١٣٧٠ش؛ انصاري
دمشقى، محمد، نخبة الدهر، به كوشش مرن، لايپزيگ، ١٩٢٣م؛ اولياءالله آملى،
محمد، تاريخ رويان، به كوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٤٨ش؛ ايران و جنگ
جهانى اول، به كوشش كاوه بيات، تهران، سازمان اسناد ملى ايران؛ بارنز،
الكس، سفرنامه، ترجمة حسن سلطانىفر، مشهد، ١٣٦٦ش؛ بروگش، هاينريش، سفري به
دربار سلطان صاحبقران، ترجمة كردبچه، تهران، ١٣٦٧ش؛ بيرونى، ابوريحان،
قانون مسعودي، حيدرآباد دكن، ١٣٧٤ق/١٩٥٥م؛ بيهقى، ابوالفضل، تاريخ، به
كوشش خليل خطيب رهبر، تهران، ١٣٦٨ش؛ تاريخ سيستان، به كوشش محمدتقى بهار،
تهران، ١٣١٤ش؛ تاورنيه، ژان باتيست، سفرنامه، ترجمة ابوتراب نوري، تهران،
١٣٣٦ش؛ جوينى، عطاملك، تاريخ جهانگشاي، به كوشش محمد قزوينى، ليدن،
١٣٣٤ق/١٩١٦م؛ حافظ ابرو، عبدالله، پنج رسالة تاريخى، به كوشش فليكس تاور،
پراگ، ١٩٥٨م؛ همو، زبدة التواريخ، به كوشش كمال حاج سيدجوادي، تهران،
١٣٧٢ش؛ حدود العالم، به كوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٤٠ش؛ حكيم، محمدتقى،
گنج دانش، جغرافياي تاريخى شهرهاي ايران، به كوشش محمدعلى صوتى و
ديگران، تهران، ١٣٦٦ش؛ خوارزمى، محمد، صورة الارض، به كوشش هانس فون
مژيك، وين، ١٣٤٥ق/١٩٢٦م؛ خواندمير، غياثالدين، حبيب السير، به كوشش محمد
دبيرسياقى، تهران، ١٣٥٣ش؛ همو، مآثر الملوك، به كوشش هاشم محدث، تهران،
١٣٧٢ش؛ دلاواله، پيترو، سفرنامه، ترجمة شعاع الدين شفا، تهران، ١٣٤٨ش؛
دمرگان، ژاك، هيأت علمى فرانسه در ايران، ترجمة كاظم وديعى، تبريز، ١٣٣٨ش؛
دياكونف، م.، تاريخ ماد، ترجمة كريم كشاورز، تهران، ١٣٤٥ش؛ ذبيحى، مسيح و
منوچهر ستوده، از آستارا تا استارباد، تهران، ١٣٥٤ش؛ رابينو، ه.ل.، سفرنامة
مازندران و استراباد، ترجمة غلامعلى وحيد مازندرانى، تهران، ١٣٤٣ش؛ رازي،
امين احمد، هفت اقليم، به كوشش جواد فاضل، تهران، ١٣٤٠ش؛ رشيدالدين
فضلالله، جامع التواريخ، به كوشش محمد روشن و مصطفى موسوي، تهران،
١٣٧٣ش؛ روملو، حسن، احسن التواريخ، به كوشش عبدالحسين نوايى، تهران،
١٣٤٩ش؛ ساروي، فتحالله، تاريخ محمدي، به كوشش غلامرضا طباطبايى مجد،
تهران، ١٣٧١ش؛ سپهر، محمدتقى، ناسخ التواريخ، به كوشش محمدباقر بهبودي،
تهران، ١٣٤٤ش؛ سمعانى، عبدالكريم، الانساب، به كوشش عبدالرحمان معلمى
يمانى، حيدرآباد دكن، ١٣٨٢ق/١٩٦٢م؛ شبانكارهاي، محمد، مجمع الانساب، به
كوشش هاشم محدث، تهران، ١٣٦٣ش؛ شرفالدين على يزدي، ظفرنامه، به كوشش
عصام الدين اورونبايف، تاشكند، ١٩٧٢م؛ شوقى، عباس، «گرگان (استراباد)»،
جهان نو، تهران، ١٣٢٥ش، س ١، شم ٤؛ شيروانى، زين العابدين، بستان السياحه،
تهران، ١٣١٥ش؛ طبري، تاريخ؛ عالم آراي شاه اسماعيل، به كوشش اصغر منتظر
صاحب، تهران، ١٣٤٩ش؛ عالم آراي شاه طهماسب، به كوشش ايرج افشار، تهران،
١٣٧٠ش؛ عالم آراي صفوي، به كوشش يدالله شكري، تهران، ١٣٥٠ش؛ عبدالرزاق
سمرقندي، مطلع سعدين و مجمع بحرين، به كوشش عبدالحسين نوايى، تهران،
١٣٥٣ش؛ عتبى، محمد، تاريخ يمينى، ترجمة ناصح جرفادقانى، به كوشش جعفر شعار،
تهران، ١٣٥٧ش؛ غفاري قزوينى، احمد، تاريخ جهان آرا، به كوشش محمد قزوينى،
تهران، ١٣٤٣ش؛ قسم دوم تاريخ طبرستان (نك: هم، ابن اسفنديار)؛ قفس اوغلى،
ابراهيم، تاريخ دولت خوارزمشاهيان، ترجمة داوود اصفهانيان، تهران، ١٣٦٧ش؛
قمى، احمد، خلاصة التواريخ، به كوشش احسان اشراقى، تهران، ١٣٥٩ش؛
قورخانچى، محمدعلى، «نخبة سيفيه»، همراه استراباد نامه، به كوشش مسيح
ذبيحى، تهران، ١٣٤٨ش؛ كرزن، جرج ن.، ايران و قضية ايران، ترجمة غلامعلى
وحيد مازندرانى، تهران، ١٣٤٩ش؛ گرديزي، عبدالحى، تاريخ، به كوشش عبدالحى
حبيبى، تهران، ١٣٦٣ش؛ گيلانى، شيخ على، تاريخ مازندران، به كوشش منوچهر
ستوده، تهران، ١٣٥٢ش؛ لمتون، ا.ك.س.، سيري در تاريخ ايران بعد از اسلام،
ترجمة يعقوب آژند، تهران، ١٣٦٣ش؛ مجموعة عهدنامههاي تاريخى ايران، به كوشش
غلامعلى وحيد مازندرانى، تهران، ١٣٤٩ش؛ محمد معصوم اصفهانى، خلاصة السير،
تهران، ١٣٦٨ش؛ مرعشى، ظهيرالدين، تاريخ طبرستان و رويان و مازندران، به
كوشش برنارد دارن، تهران، ١٣٦٣ش؛ مروي، محمد كاظم، عالم آراي نادري، به
كوشش محمدامين رياحى، تهران، ١٣٦٤ش؛ مقدسى، محمد، احسن التقاسيم، به كوشش
دخويه، ليدن، ١٩٠٦م؛ مقصودلو، حسينقلى، مخابرات استراباد، به كوشش ايرج
افشار و محمدرسول درياگشت، تهران، ١٣٦٣ش؛ مككنزي، چ. ف.، سفرنامة شمال،
ترجمة منصوره اتحاديه، تهران، ١٣٥٩ش؛ ملگونف، سفرنامه به سواحل جنوبى
درياي خزر، ترجمة مسعود گلزاري، تهران، ١٣٦٤ش؛ منجم، جلالالدين، تاريخ
عباسى، به كوشش سيف الله وحيدنيا، تهران، ١٣٦٦ش؛ ميرخواند، روضة الصفا،
تهذيب و تلخيص عباس زرياب خويى، تهران، ١٣٧٣ش؛ ميرزا ابراهيم، سفرنامة
استراباد و مازندران و گيلان...، به كوشش مسعود گلزاري، تهران، ١٣٥٥ش؛ نامى
اصفهانى، محمدصادق، تاريخ گيتىگشا، به كوشش سعيد نفيسى، تهران، ١٣٦٣ش؛
نظام الدين شامى، ظفرنامه، به كوشش پناهى سمنانى، تهران، ١٣٦٣ش؛ «نفوس
استراباد»، گرگان نامه، به كوشش مسيح ذبيحى، تهران، ١٣٤٨ش؛ واله،
محمديوسف، خلد برين، به كوشش هاشم محدث، تهران، ١٣٧٢ش؛ وحيدقزوينى،
محمدطاهر، عباسنامه، به كوشش ابراهيم دهگان، اراك، ١٣٢٩ش؛ هدايت، رضاقلى،
فهرس التواريخ، به كوشش عبدالحسين نوايى و هاشم محدث، تهران، ١٣٧٣ش؛ همو،
ملحقات روضة الصفا، تهران، ١٣٣٩ش؛ هنوي، ج.، زندگى نادرشاه، ترجمة اسماعيل
دولتشاهى، تهران، ١٣٦٥ش؛ هوار، كلمان، ايران و تمدن ايرانى، ترجمة حسن
انوشه، تهران، ١٣٦٣ش؛ ياقوت، بلدان؛ همو، المشترك، به كوشش ووستنفلد،
گوتينگن، ١٨٤٦م؛ ييت، چ. ا.، خراسان و سيستان، ترجمة قدرت الله روشنى
زعفرانلو و مهرداد رهبري، تهران، ١٣٦٥ش؛ نيز:
Arrian, The Life of Alexander the Great, tr. A. de S E lincourt, London, Penguin
Books; Bivar, A. D.H., X The Political History of Iran Under the Arsacids n ,
The Cambridge History of Iran, London, ١٩٨٣, vol. III(١); Bosworth, C.E., X The
Political and Dynastic History of the Iranian World n , ibid, ١٩٦٨, vol. V;
Dorn, B., Caspia, Bandar- Anzali, ١٩٨٠; Fraser, J. B. Travels and Adventures in
the Persian Provinces, London, ١٨٢٦; Frye, R.N., X The S ? m ? nids n , The
Cambridge History of Iran, London, ١٩٧٥, vol. IV; id, The History of Ancient
Iran, M O nchen, ١٩٨٤; MacGregor, C. M., Narrative of a Journey Through the
Province of Khorassan, London, ١٨٧٩, vol. II; Madelung, W., X The Minor
Dynasties of Northern Iran n , The Cambridge History of Iran, London, ١٩٩٥, vol.
IV; Miles, G. C., X Numis matics n , ibid, ١٩٧٥, vol. IV; Roemer, H. R., X The
Jalayirids, Muzaffarids and Sarbad ? rs n , ibid, ١٩٨٦, vol. IV; Zambaur, E.,
Manuel de g E n E alogie et de chronologie, Hanover, ١٩٢٧.
جواد نيستانى