دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٤٩٢
| اسماعيليه جلد: ٨ شماره مقاله:٣٤٩٢ |
اِسْماعيليّه، استان، شهر و كانالى در مصر:
استان اسماعيليه: اين استان در شمال شرقى مصر واقع است و از ١٩٦٠م جزو
تقسيمات كشوري مصر گرديد (رمزي، ٢(١)/٦؛ عمّون، ٢٣٠؛ كشف...، ٩، ١٣٣، ١٣٤؛
بستانى ). استان كه در منطقهاي مربع شكل قرار گرفته، از شرق به كانال
سوئز، از جنوب در امتداد كانال به حوزة «البحيرة المرة الكبري» و از شمال به
پُرت سعيد منتهى مىشود و شامل شهر اسماعيليه و حومة آن در مركز، شهر قنطره
در شمال و صحراي التل الكبير در غرب است (همانجا؛ بريتانيكا، ؛ VI/٤١٥ ٢ EI؛
نيز نك: فاعور، ٦٠).
وسعت استان ٤١٦ ،١٤كم٢ است ( بررسى اجمالى...، ٣٥؛ قس: بروكهاوس ). بر
اساسسرشماري١٩٦٦مجمعيتآنبالغبر ٨٠٠ ،٣٤٤نفر بود كه در ١٩٧٠م به ٣٩٥ هزار
نفر و در ١٩٨٣م به ٤٤٧ هزار نفر رسيده است ( بريتانيكا، همانجا). وجود پايگاه
نظامى در ناحية غربى شهر اسماعيليه كه در جنگ جهانى اول توسط انگليسيها
تأسيس گرديد، به اين استان اهميت سوق الجيشى بخشيده است. اين پايگاه
اكنون در دست ارتش مصر است. اراضى استان عمدتاً از بيابانها و صحراها تشكيل
شده است و شنزارهاي وسيع در ساحل كانال سوئز كه از شمال به جنوب امتداد
مىيابد، مجموعاً مانع از توسعة كشاورزي در اين ناحيه گرديده است؛ تنها در
نواحى شمالى استان به سبب بارندگيهاي زمستانى، ميوه، سبزي و مركبات، به
صورت ديم كشت مىشود. يكى ديگر از فعاليتهاي اقتصادي آن دامداري و پرورش
ماهى است (همانجا).
چنانكه رمزي مىنويسد (٢(٢)/٨٠، ٣٠٠)، ناحيهاي به نام اسماعيليه از نظر
اداري ابتدا در ١٩٣٦م شكل گرفت و در ١٩٣٧م بر مبناي تصميم وزارت دارايى از
نظر اداري و مالى ناحية مستقلى شد. اين ناحيه از مناطق خالد مرعى، ادفينا و
فزاره جدا شده بود. در ١٩٤٣م نيز بر اساس مصوبة مديريت غربى، ١٠ منطقه از
نواحى كفر سعد، كفر سليمان بحري و كفر بطيخ جدا شد و نام اسماعيليه، منسوب
به خديو اسماعيل پاشا، يافت. اما از آنجا كه نقاط تحت پوشش اسماعيلية مزبور
با تقسيمات جغرافيايى - اداري استان اسماعيليه تفاوت دارد، اين تشابه فقط
اسمى است (نك: مونس، ٣١٤- ٣١٥، ٣٢٠؛ فاعور، ٥٩).
شهر اسماعيليه: اين شهر با ٣٠ و ٣٥ عرض شمالى و ٣٢ و ١٦ طول شرقى در ساحل
غربى كانال سوئز و در شمال درياچة تمساح واقع است ( بريتانيكا، .(V/٤٥٣ از
همين رو، در آغاز با نام روستاي تمساح شناخته مىشد (رمزي، ٢(١)/٦؛ بستانى؛
بريتانيكا، .(VI/٤١٥
تاريخچة بنيانگذاري: اسماعيليه در محل پيشين جزيرة عبيط (مبارك، ١/٢٠١) واقع
بر تپههايى با ارتفاع بالغ بر ١٦ متر كه به تلال الجسر (تپههاي پُل)
شناخته مىشد (بروكلمان، ٥٧٧؛ رمزي، همانجا)، توسط بازرس كل شركت احداث
كانال سوئز، فردينان دولسپس بنياد نهاده شد و ابتدا اردوگاههايى در آن ساخته
شد و به عنوان محل استقرار كارگران و مهندسانى كه براي تأسيس كانال سوئز
مشغول به كار بودند، مورد بهرهبرداري قرار گرفت ( بستانى؛ ٢ EI؛ بريتانيكا،
همانجا). دولسپس آن را شهر ميان چند دريا ناميد (يانگ، ٣١١، ٣١٢؛ .(EUE
خديو اسماعيل پاشا ( حك ١٨٦٣-١٨٧٩م) به اين شهر كه از موقعيت استراتژيكى
برخوردار بود، توجه خاصى مبذول داشت و دستور نقشه پردازي و نوسازي شهر را
صادر كرد و آن را اسماعيليه ناميد (عمون، ٢١٩؛ رمضان، ٢١؛ المقتطف، ٣/٥٨).
اسماعيليه در ١٨٦٤م با ويژگيهاي سبك معماري سدة ١٩م و ساختاري شبيه به شهر
ريويرا در فرانسه، با خيابانهاي عريض و ميدانگاههاي مشجر، باغها و مزرعههايى
كه شهر را از ٣ طرف در برگرفتهاند و نيز مدارس و حمامهاي زيبا، هتلهاي مدرن
و كاخ باشكوه حكومتى با هزينه و وامهاي كلان، ساخته شد (رمضان، ٢١-٢٢؛
خانجى، ١/٢٦٦؛ افريقا، ؛ IV/٢٦٥ بستانى؛ بستانى، ٣/٦٢٧)، چندانكه تنها هزينة
ديوارهاي كاخ حكومتى (سرايه) اسماعيليه ٨٢٠ ،٣٨ليره و هزينة ساختمان كامل
آن بالغ بر ٢٨٦ ،٢٠١ليرة مصري گرديد (مبارك، ١/٢١٣؛ رمضان، ٧٩-٨٠). شهر
اسماعيليه به دو بخش تقسيم مىشد: بخشى از آن عرب نشين و بخش ديگر
اروپايى نشين بود كه اين بخش پيوسته روي در ترقى داشت (خانجى، همانجا؛
بنّا، ٧١).
موقعيت تاريخى و سياسى: شهر اسماعيليه در مدت حفاري كانال سوئز از اهميت
بسيار برخوردار بود، اما پس از پايان پذيرفتن عمليات حفر كانال، تا مدتى از
اهميت آن كاسته شد و جمعيت آن رو به كاهش نهاد، چندان كه بخش عمدة
كاركنان مستقر در آنجا به پرت سعيد كوچيدند و اين شهر كه طبق برآورد اولية
مهندسى شهر ظرفيت ١٥ هزار نفر سكنه داشت، در ١٨٧٠م تنها ٣ هزار نفر در آن
مىزيستند و تا حدود ٢٠ سال افزايش چندانى نيافت و جمعيت آن بين ٤ هزار تا ٦
هزار نفر در نوسان بود ( بستانى )، ولى پس از آنكه كمپانى كانال سوئز
اسماعيليه را دفتر مركزي ستاد عمليات خود قرار داد، قسمت اروپايى نشين شهر
توسعه يافت و اين شركت نفوذ خود را بر سراسر شهر گسترش داد، تا جايى كه
راههاي منتهى به اسماعيليه را در كنترل خود گرفت و ورود و خروج به شهر تنها
با اجازة اين شركت ميسر بود. در طول اين مدت جمعيت آن به طور چشمگيري رو
به افزايش نهاد (رمزي، همانجا؛ ٢ ؛ EIنيز نك: بنا، همانجا).
انگلستان كه پس از انعقاد قرارداد ١٩٠٤م با فرانسه، در استعمار مصر ديگر
منازعى نداشت، در خلال جنگ جهانى اول در قسمت غربى شهر اسماعيليه
استحكامات نظامى خود را مستقر كرد و اسماعيليه در ١٩١٦م به شهري نظامى بدل
گرديد و پايگاه استقرار نيروهاي نظامى متفقين شد. تا پس از جنگ جهانى دوم
اين پايگاه همچنان رو به گسترش بود، چندان كه تا ١٩٥٠م بزرگ ترين مركز
نظامى انگلستان و يكى از بزرگ ترين مراكز نظامى جهان به شمار مىرفت.
جمعيت اسماعيليه كه پس از پايان جنگ جهانى اول به ١٥ هزار نفر رسيده بود،
پس از جنگ جهانى دوم از مرز ٥٠ هزار نفر گذشت ( بريتانيكا، ؛ V/٤٥٣ بستانى؛ ٢
.(EI
اسماعيليه مركز شكل گيري هستة اوليه، و تا مدتها قرارگاه جمعيت اخوان
المسلمين - كه در مارس ١٩٢٨ به رهبري حسن البنّا بنياد نهاده شد - بود و در
خلال فعاليت جنبش ملى مصر براي لغو قرارداد استعماري ١٩٣٦م - كه بر اساس
مفاد آن، كل منطقة كانال به اشغال انگلستان در آمده بود - اين شهر به
كانون مبارزات ضد استعماري بدل شد (نك: بشري، ٤٣، ٥٥٤ -٥٦٢؛ بنا، ٥٩ - ٦٩، ٧١،
٧٩؛ ميشل، ٩٢؛ آقايى، ٦٢، ٧٩-٨٢)، اما پس از اعتراضات دامنهدار مردم بر اين
قرارداد، سرانجام دولت مصر در ٨ اكتبر ١٩٥١ به لغو يك جانبة آن ناگزير گرديد و
در پى آن اسماعيليه كانون درگيري و برخوردهاي مداوم ميان نيروهاي انگليس
و پليس مصر شد (نك: همو، ١٠١-١٠٢؛ بشري، ٢٤- ٢٥، ٣٣، ٣٣٥-٣٣٦، ٣٥٤- ٣٥٥، ٥٦٥؛
جهان معاصر، ٣٣٩) و آنگاه كه ارتش انگليس تلاش كرد تا پليس شهر اسماعيليه
را خلع سلاح كند، آنان مقاومت كرده، حاضر به ترك پاسگاه خود نشدند. اين
حادثه در ٢٥ ژانوية ١٩٥٢ منجر به جنگى نابرابر و ٦ ساعته ميان نيروهاي مصر
به پشتيبانى و رهبري جمعيت اخوان المسلمين از يك طرف و نيروهاي انگليس از
طرف ديگر گرديد كه طى آن ٤٣ نفر مصري كشته، و ٧٢ تن زخمى شدند (متولى، ١٠،
١٤، ٧٧، ٩٦-٩٧، ١٨٠؛ ناتينگ، ٣٥-٣٦) و سرانجام، نيروهاي مصري پس از اتمام
مهماتشان، ناچار به تسليم شدند. اين حادثه كه خشم مردم را برانگيخت،
زمينه ساز تظاهرات خونينى در سراسر قاهره گرديد كه به شنبة سياه شهرت يافت
( بستانى؛ متولى، ناتينگ، همانجاها؛ قس: هيكل، ٤٦).
اسماعيليه كه تا اوايل ١٩٥٦م مقر نظامى و پايگاه نيروي هوايى و مركز
نيروهاي مسلح مستعمراتى انگلستان به شمار مىرفت ( جهان معاصر، ٣٣٨- ٣٣٩)،
سرانجام، پس از ملى شدن كانال سوئز در ژوئية ١٩٥٦ نيروهاي نظامى انگليس، بر
اساس مفاد قرارداد ١٩٥٤م از اسماعيليه بيرون رانده شدند،اما متعاقب آن در
اكتبر همان سال انگليس و فرانسه و اسرائيل، اقدام به تجاوزي مسلحانه به
مصر نمودند و طى اين جنگ بندر اسماعيليه به اشغال نيروهاي متجاوز درآمد
(اون، ١٣٧- ١٣٩؛ الموسوعة...، ٥/٥٢١ -٥٢٣، ٥٢٦؛ صالح، ٧٣؛ هلد، .(٣٤٢
پس از جنگ ٦ روزة ژوئن ١٩٦٧ اعراب و اسرائيل و بسته شدن كانال سوئز، بنياد
اقتصادي شهر اسماعيليه تا مدتها متزلزل شد و بر اثر بمباران و حملات بى وقفة
شهر توسط نيروهاي اسرائيلى در سپتامبر ١٩٦٨، دولت مصر رسماً اقدام به تخلية
شهرهاي ساحلى كانال ازجمله اسماعيليه كرد ( الموسوعة، ٥/٥٨٤؛ هلد، همانجا).
سپس جمعيت اسماعيليه تدريجاً رو به افزايش نهاد، چندانكه، تا پيش از ١٩٧٠م
به ٣٠٠ ،١١٦نفررسيد(نك: لاروسبزرگ )و در١٩٧١مبالغبر ٨٠٠ ،١٧٢نفر گرديد. در
جنگ ١٩٧٣م ميان اعراب و اسرائيل، شهر اسماعيليه به سبب موقعيت سوق
الجيشى شاهد حوادث بسياري از جمله بسته شدن مجدد كانال سوئز شد و به
مهاجرت مردم اسماعيليه به شهرهاي ديگر منجر گرديد ( الموسوعة، ٥/٥٩٩، ٦٠١، ٦٠٤
- ٦٠٨؛ ديبيلى، ٣٠٧-٣١١؛ نجاتى، ٨٠ -٨٤، ١٢٦- ١٢٨). پس از گشوده شدن كانال
در ١٩٧٥م، مهاجران دوباره به اسماعيليه بازگشتند و در ١٩٧٦م جمعيت شهر به
٩٣٠ ،١٤٥نفر رسيد و اسماعيليه تدريجاً روي در ترقى و پيشرفت نهاد. ساختمانهاي
جديدي در آن ساخته شد و جمعيتش همچنان در افزايش بود، تا جايى كه در ١٩٨٨م
به حدود ٢٠٠ ،٢٣٦نفر رسيد ( بريتانيكا؛ ؛ VI/٤١٥ «سالنامه...١»، .(٧٥٣
موقعيتاقتصادي - فرهنگى: اسماعيليهپس از بازگشايىكانالسوئز در ١٩٧٥م،
تدريجاً مسير رشد و ترقى در پيش گرفت و ويژگيهاي يك منطقة صنعتى تجاري را
پيدا كرد و مراكزي در زمينة صنايع غذايى، كارخانههاي تراكتورسازي، موتورسازي
و كارگاههاي كشتى سازي در آنجا تأسيس شد. دانشگاه كانال سوئز نيز در همين
سال گشايش يافت. در اوايل دهة ١٩٨٠م نيروگاه برق در شهر احداث گرديد (
بريتانيكا، همانجا).
شهر و بندر اسماعيليه ترمينال كشتيرانى و چهارراه ارتباطات محسوب مىشود و از
اين رو، در رونق تجارت مصر نقش مهمى ايفا مىكند. از اسكلة اين بندر در ساحل
شمالى درياچة تمساح براي صدور نفت بهرهبرداري مىشود. در بخشى از ساحل آن
نيز معادن سنگ اييناس استخراج مىگردد. همچنين شهر اسماعيليه داراي شبكة
آبرسانى است كه بخشى از آن از طريق آبهاي زيرزمينى تأمين مىگردد ( لاروس
بزرگ؛ .(EUE
در ١٨٦٨م شهر اسماعيليه به شبكة ارتباطى راه آهن مصر پيوست ( ٢ .(EIخط آهن
اسماعيليه و اسماعيليهسوئز توسط اسماعيل پاشا احداث شد (رمضان، ٣٦، ٣٧).
اسماعيليه همچنين به عنوان مركز تلاقى خطوط آهن به شمار مىرود ( بريتانيكا،
همانجا؛ ١ .(EI
در طول حفر كانال سوئز بر اساس نيازهاي شركت كانال، خطوط تلگرافى در
اسماعيليه احداث گرديد. سپس در ١٨٦٧م به علت ازدياد جمعيت، دولت در صدد
احداث خطوط تلگرافى جديدي برآمد. در ١٨٦٩م ارتباط پستى ميان اسماعيليه و
پرت سعيد برقرار گرديد و دولت دفتر پست و تلگراف را بنياد نهاد و خدمات آن را
در اختيار شركت ادارة كانال سوئز قرار داد (وجدي، ٩/٢٠٤، ٢١٤- ٢١٥). همچنين
خطوط تلفن تا ١٨٨٣م در دست شركت كانال بود تا آنكه دفتر شركت تلفن ملى مصر
در ١٩١٢م در اسماعيليه افتتاح شد (همو، ٩/٢١٦).
كانال اسماعيليه: اين كانال از درياچة تمساح در كانال سوئز، در جنوب شهر
اسماعيليه تا رود نيل در بولاق قاهره، در جهت يكى از مسيرهاي پيشين رود
نيل - در ناحية وادي طميلات فعلى - از شرق به غرب،امتداد مىيابد (ايوبى،
١/٩١؛ فاعور،٦٠؛ ؛ WNGD قس: بستانى، ١٣/٣٣٥).
اين كانال كه در گذشته، كانال آب شيرين ناميده مىشد، طى سالهاي
١٨٥٦-١٨٦٣م براي تأمين آب نوشيدنى منطقة سوئز كه هزاران كارگر در آن مشغول
كار بودند، ساخته شد ( وصف مصر، ١٦٠-١٦١؛ بريتانيكا، همانجا؛ بروكهاوس ).
تاريخچة طرح اين كانال به دوران فراعنه باز مىگردد كه آرزوي پيوند دو
درياي سفيد و سرخ را به وسيلة رود نيل در سر مىپروراندند. چندان كه در
دوران باستان، فرعون نخاو٢ دوم (حك ٦١٠ - ٥٩٥ قم) تصميم داشت كانال آبى
در امتداد درياي سرخ به رود نيل بكشد (يانگ، ٢٠٧، حاشيه؛ هرودت، ١٧٦؛
دريوتون، ٥٨٣ )؛ اما از آنجا كه داريوش و نخاو گمان مىكردند كه ارتفاع
درياي سرخ بيش از رود نيل است، از ارتباط اين كانال با رود نيل واهمه
داشتند. از اين رو، اقدام به حفر كانال از درياي سرخ تا شهر هيروپوليس
كردند. برخى محققان گمان مىكنند كه هيروپوليس همان شهر فيتوم (بيتوم) است
كه در تورات از آن ياد شده است. برخى ديگر آن را شهر افاريس يا اواريس
واقع در تل المسخوطه، در نزديكى درياي سرخ دانستهاند (زيدان، ٩/٦٣٣ -٦٣٤؛
وصف مصر، ١٦٨- ١٦٩، ١٧٩، نيز حاشية ١، ٢).
آبراه نخاو از نقطهاي تقريباً در اسماعيلية امروزي عبور مىكرد و سپس به
موازات وادي طميلات به سمت جنوب امتداد مىيافت و پس از عبور از «البحيرة
المرّة» به درياي سرخ مىپيوست (يانگ، ٢٠٧).
فرعوننخاو دوم كهاز خدمتبه داريوشاحتراز مىجست، عمليات احداث كانال را
كه به فرمان وي آغاز كرده بود، متوقف نمود (در يوتون، ٥٨٤ -٥٨٣ ؛ هرودت،
١٧٦، ٢٦٦-٢٦٧)، اما داريوش پس از اشغال مصر، فرمان حفر مجدد كانال را صادر
كرد. به گفتة هرودت در راه ساختن آن ٢١٠ هزار مصري قربانى شدند (ص ١٧٦).
سرانجام، در ٥٢٠ ق م كانال مزبور احداث گرديد. طول آن را ٤ روز راه دريايى
معادل ١٠ ميل گفتهاند و عرض آن نيز به اندازهاي بوده است كه دو كشتى
بزرگ پارويى آن دوران به آسانى مىتوانستند از كنار هم بگذرند (هرودت،
زيدان، همانجاها).
بنيانگذاري كانال اسماعيلية فعلى به اسماعيل پاشا نسبت داده شده است
(ايوبى، ١/٩١؛ عمون، ٢١٩؛ وجدي، ٩/١٥٩). وي براي جشنهاي افتتاح كانال
متجاوز از يك ميليون ليرة مصري هزينه كرد (رمضان، ٨٩ -٩١؛ نيز نك: ايوبى،
١/٤٢٠).
امروزه كانال اسماعيليه با طول ١٣٦ كم، به ٢ شاخة شمالى و جنوبى تقسيم
مىشود. از شهر اسماعيليه انشعابى به سمت پرت سعيد در شمال و انشعاب ديگري
به سمت كانال سوئز در جنوب، ايجاد شده است كه از هر دو شاخه براي تأمين
آب آشاميدنى و آبياري مناطق بين پرت سعيد و سوئز بهرهبرداري مىشود، چندان
كه زمينهاي كشاوزري را به مساحت ٥٠٠ ،٣٣٣فدان (هرفدان معادل ٢٠٠ ،٤م ٢
است) مشروب مىسازد (فارس، ٢٧٤؛ بستانى ). وسعت اين كانال در حدي است كه
كشتيهاي ٤٠٠ تنى مىتوانند در آن رفت و آمد كنند (ايوبى، ١/٩١).
صهيونيستها از ديرباز انديشة دستيابى به آبهاي نيل را در سر مىپروراندند، به
طوري كه هرتسل در ١٩٠٣م از مشروب كردن صحراي سينا از طريق رود نيل سخن
رانده بود. در ١٩٧٤م مهندس صهيونيست اليشع كالى طرح انتقال آب رود نيل
به اسرائيل را از طريق توسعة كانال اسماعيليه و افزايش گنجايش آن تا ٣٠ م٣
در ثانيه تحت عنوان «مياه السلام» مطرح كرد. سرانجام، در ١٩٧٩م اين طرح
مورد موافقت انور ساداتقرارگرفتو ويدستورحفر «ترعةالسلام»راصادركرد.محافل
صهيونيست نيز از اين خبر استقبال كردند و در مطبوعات به شرح و تفصيل آن
پرداختند (فارس،٢٧١-٢٧٤؛ الموسوعة، ١/٢٦٢،٢٦٦).
مآخذ: آقايى، بهمن و خسرو صفوي، اخوان المسلمين، تهران، ١٣٦٥ش؛ اون،
مردخاي بار، حرب سينا ١٩٥٦، ترجمة بدر عقيلى، عمان، ١٩٨٨م؛ ايوبى، الياس،
تاريخ مصر، قاهره، ١٤١٠ق/١٩٩٠م؛ بررسى اجمالى جمهوري مصر، وزارت امور
خارجه، تهران، ١٣٥٣ش؛ بروكلمان، كارل، تاريخ الشعوب الاسلامية، ترجمة منير
بعلبكى و نبيه امين فارس، بيروت، ١٩٨٤م؛ بستانى؛ بستانى، بطرس، دائرة
المعارف، بيروت، ١٩٥٦م به بعد؛ بشري، طارق، الحركة السياسية فى مصر، بيروت،
١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛ بنّا، حسن، مذكرت الدعوة و الداعية، بيروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
جهان معاصر، گروهى از دانشمندان شوروي، ترجمة غلامحسين متين، تهران، ١٣٦١ش؛
خانجى، محمد امين، منجم العمران، مصر، ١٣٢٥ق/١٩٠٧م؛ ديبيلى، سيدنى،
الحروب العربية الاسرائيلية و عملية السلام، ترجمة الياس فرحات، بيروت،
١٤١٢ق/ ١٩٩٢م؛ رمزي، محمد، القاموس الجغرافى، قاهره، ١٩٥٥م؛ رمضان، صالح،
الحياة الاجتماعية فى مصر فى عصر الاسماعيل، مصر، ١٩٧٧م؛ زيدان، جرجى،
مؤلفات جرجى زيدان الكاملة، به كوشش نظير عبود، بيروت، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ صالح،
نجيب، العصر الاسرائيلى من قناة السويس الى باب المندب، بيروت، ١٤٠٣ق/
١٩٨٣م؛ عمّون، هند اسكندر، تاريخ مصر، قاهره، ١٣٤١ق/١٩٢٣م؛ فارس، نبيل،
حرب المياه، قاهره، ١٩٩٣م؛ فاعور، على و ديگران، اطلس الجديد للعالم،
بيروت، ١٩٨٦م؛ كشف اسماء المدن، قاهره، ١٩٥٥م؛ مبارك، على باشا، الخطط
التوفيقية الجديدة، قاهره، ١٩٨٠م؛ متولى، محمود، دراسات فى تاريخ مصر،
قاهره، ١٩٨٥م؛ المقتطف، بيروت، س ٤؛ الموسوعة الفلسطينية، خاص، بيروت،
١٩٩٠م؛ مونس، حسين، اطلس تاريخ الاسلام، قاهره، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ ميشل،
ريشارد ب.، الاخوان المسلمون، ترجمة عبدالسلام رضوان، به كوشش صلاح عيسى،
بيروت، ١٩٧٨م؛ ناتينگ، آنتونى، ناصر، ترجمة عبدالله گلهداري، تهران،
١٣٥٣ش؛ نجاتى، غلامرضا، جنگ چهارم اعراب و اسرائيل، تهران، ١٣٥٢ش؛ وجدي،
محمد فريد، دائرة المعارف القرن العشرين، بيروت، ١٩٧١م؛ وصف مصر، تأليف
گروهى از دانشمندان فرانسوي، ترجمة زهير شايب، قاهره، ١٩٧٨م؛ هرودت،
تواريخ، ترجمه و حواشى ع. وحيد مازندرانى، تهران، ١٣٦٨ش؛ هيكل، حسنين،
بريدن دم شير، ترجمة حسين ابوترابيان، تهران، ١٣٦٧ش؛ يانگ، جرج، تاريخ
مصر، ترجمة احمد شكري، قاهره، ١٤١٠ق/ ١٩٩٠م؛ نيز:
Afrika, ed. H. Schiffers, M O nchen etc., ١٩٦٢; Britannica, vol. V, ١٩٧٦, vol.
VI, ١٩٨٦; Britannica Book of the Year (١٩٨٨), London; Brockhaus; Drioton , E. &
J. Vandier , L'Egypte des origines H la con- qu A te d' Alexandre, Paris, ١٩٣٨;
EI ١ ; EI ٢ ; EUE; Grand Larousse; Held, C. C., Middle East Patterns, Places,
Peoples and Politics, London, ١٩٨٩; WNGD.
ناهده فوزي