دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٤٨٠
| اسماعيل پاشا نشانچى جلد: ٨ شماره مقاله:٣٤٨٠ |
اِسْماعيلْپاشا نِشانْچى مق ١٠١ق / ٦٩٠م ، صدراعظم سلطان سليمان دوم
عثمانى. تاريخ تولد اسماعيل دانسته نيست، اما از آنجا كه هنگام مرگ، ٠
ساله بوده عثمانزاده، ١٤، مىتوان گفت كه در حدود سال ٠٣١ق متولد شده
است. از خانواده و تبار وي نيز هيچ آگاهى در دست نيست. او اصلاً از قصبة
اَياش از توابع استان آنكارا بود همو، ١٣؛ طيارزاده، /٢؛ شيخى، ٧. به
استانبول آمد و به «حرم همايون» راه يافت و در ذيحجة ٠٧٨ق/٦٦٨م چوخهدار
خدمتكار مخصوص دربار عثمانى كه در پشت پردهاي بافته از چوخه منتظر اجراي
دستور مىبود شد و پس از چندي با حقوق و مرتبة بيگلربيگى روم ايلى بازنشسته
شد.
اسماعيل پاشا در ٠٨٩ق/٦٧٨م به مقام توقيعى يا طغرايى رسيد و به همينسبب
به نشانچى شهرت يافت. در ٠٩١ق معزول و در ٠٩٢ق بار ديگر به اين مقام
منصوب شد. در ناآراميهاي زمان محمد چهارم در ٠٩٨ق به وزارت رسيد و مدت يك
ماه نيز در غياب مصطفى پاشا كوپريلىزاده قائممقام صدراعظم شد. پس از كشته
شدن صدراعظم سياوش پاشا بهدست شورشيان، خاتم صدارت در اواخر ربيعالثانى
٠٩٩ق/٦٨٨م به وي داده شد شيخى، ٧- ٨؛ ثريا، ٥٤- ٥٥. مفتى و قاضى استانبول
نيز به سبب سستى در مقابله با شورشى كه به قتل سياوش پاشا انجاميده بود،
معزول شدند هامر پورگشتال، و اسماعيل پاشا در مقام اتابك دولت زمام امور را
در دست گرفت. فرائضىزاده /٧٢ آغاز صدارت او را ٠ جمادي الثانى ٠٩٩ آورده
كه با توجه به صدارت ٩ روزه عثمانزاده، ١٤؛ هامر پورگشتال، و يا ١ روزهاش
اوزون چارشيلى، و نيز تاريخ عزل وي در ٧ جماديالا¸خر شيخى، همانجا و يا اول
رجب همانسال طيارزاده،همانجا؛ فرائضىزاده، /٧٤، درست بهنظر نمىرسد.
اسماعيل كه مردي آرام و صوفى مشرب بود، چون صدارت يافت، با تندرويها و
آزار و اذيت افراد بىگناه موجب ناخشنودي دولتمردان شد. از اينرو در عزلش
كوشيدند. بعد از ابلاغ فرمان عزل، چند روزي در خانهاش در كنار بسفر در
آناتولى حصار تحتنظر بود؛ آنگاه به قواله كاوالا فرستاده شد و در قلعة آنجا
زندانى و سپس به جزيرة رودس تبعيد شد شيخى، همانجا. اسماعيل پاشا با خانوادة
كوپريلى بهشدت مخالف بود و آنان را به جمعآوري ثروت و سوءاستفاده از
قدرت متهم مىكرد؛ بههمين سبب بعد از آنكه فاضل مصطفى پاشا كوپريلى به
صدارت رسيد، درصدد انتقام برآمد و شكايت و خونخواهى وارث زينالعابدين پاشا
بيگلربيگى روم ايلى را كه به ناحق كشته شده بود، بهانه قرار داد و دستور
قتل او را صادر كرد و اسماعيل در تبعيدگاهش به قصاص زينالعابدين پاشا اعدام
شد طيارزاده، عثمانزاده، همانجاها؛ هامر پورگشتال، .VI/٥٥٣
مآخذ: ثريا، محمد، سجل عثمانى تذكرة مشاهير عثمانيه ، استانبول، ٣٠٨م؛ شيخى
محمد افندي، وقايع الفضلاء ذيل شقائق نعمانيه ، استانبول، ٩٨٩م؛ طيارزاده،
احمد عطا، تاريخ، استانبول، ٢٩٣ق؛ عثمانزاده، تائب احمد، حديقة الوزراء،
استانبول، ٢٧١ق؛ فرائضىزاده، تاريخ گلشن معارف، استانبول، ٢٥٢ق؛ نيز:
Hammer- Purgstall, J. Geschichte des osmanischen Reiches, Graz, ١٩٦٥; Uzun ٥ ars
o l o , I. H., Osmanl o tarihi, Ankara, ١٩٨٢.
علىاكبر ديانت
ب
ن * * ب
ن * * ب