دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٤٦٤
| اسماعيل جلد: ٨ شماره مقاله:٣٤٦٤ |
اِسْماعيل، شهري در استان اُبلاست ادسا در جمهوري اوكرائين. نام اين شهر در
زبان روسى ايزمائيل و در زبان مولداويايى سمريل، سميل و نيز سيميل بوده
كه از واژة اسلاوي زمى به معناي مار و يا اژدها مشتق شده است. اين واژه
همچنين عنوانى براي برخى اميران و اشراف مولداوي بوده است X/٧٢ , ٣ BSE; ٢
؛ EIسامى، /٤٤؛ بستانى، ١/٩ -٠، ولى مؤلفان ترك برآنند كه اين شهر بهنام
يكى از سرداران دولت عثمانى ناميده شده است. اوليا چلبى در شرح اين مطلب
مىنويسد كه چون در ٨٩ق/٤٨٤م و در عهد بايزيد دوم سرداري به نام قپودان
اسماعيل قپودان = فرمانده و به احتمال، كاپيتان اين شهر را فتح كرد، لذا
«شهر اسماعيل» نام گرفت /٠٦؛ بستانى، ٣/٨٩.
اسماعيل كه در جنوب غربى بسارابى واقع شده است، زمانى تابع دولت كيِف
روس بود، سپس در اختيار اشراف مولداوي قرار گرفت و از سدة ٠ تا ٣ق/٦ تا ٩م
حدود ٠٠ سال در تصرف دولت عثمانى بود. مدتى نيز به تابعيت دولت رومانى
درآمد. در ٨ ژوئن ٩٤٠ ظاهراً با حل اختلاف ميان اتحاد شوروي و رومانى دربارة
بسارابى و بخش شمالى بوكووينا در اوت همان سال، اسماعيل به تابعيت جمهوري
اوكرائين درآمد. مساحتآنجا ٠٠ ،٢كم و داراي ٣بخش و شهر بود كهشهراسماعيلمركز
آن XVII/٤٠١,¢õüõ¤‘õªù“ , ٢ BSE.٤٠٢ اسماعيل تا ٩٥٤م استانى مستقل بود و از
اين سال شهري تابع استان ادسا در جمهوري اوكرائين شد ٣ ، BSEهمانجا. اين
شهر كه در ساحل چپ يكى از شاخههاي رود دانوب واقع شده، در شمال و شمال
غرب با جمهوري مولداوي هممرز است. از شمال شرقى آن رود دنيستر مىگذرد و
جنوب شرقى اسماعيل به سواحل درياي سياه محدود است. اين شهر در منطقهاي
هموار قرار گرفته، و بلندترين نقطة آن در شمال شرق ٣٣ متر بالاتر از سطح
درياست. در نواحى جنوب و جنوب شرق از ارتفاع آن كاسته مىشود و در برخى
نواحى به ٠ تا ٠ متر و در نزديكى درياي سياه به ٠ تا ٦ متر تنزل مىيابد
همانجا؛ رفعت، /٧٥. ميانگين دما در تابستان منطقة اسماعيل حدود /٠+ و ميانگين
دما در زمستان آن - تا - سانتىگراد است و در تابستان دما، به ٢+ تا ٣+ و در
زمستان دما به ٠- تا ٥- سانتىگراد مىرسد. ميزان بارندگى سالانة آن ٥٠ تا ٠٠
ميلىمتر در جنوب و ٠٠ تا ٥٠ ميلىمتر در نواحى شمالى است. بيشترين بارندگى
در تابستان و حداقل آن در فاصلة ماههاي اكتبر - فوريه است XVII/٤٠١ , ٢ .BSE
شهر اسماعيل در منطقهاي خوشمنظره واقع شده، و غرق در باغها و چمنزارهاست ٣
، BSEهمانجا. اين شهر در ساحل چپ شاخة كيلى رود دانوب، در فاصلة ٠ كيلومتري
از ساحل درياي سياه قرار گرفته، و بندري به روي ناوگان دريايى گشوده
است. همچنين ايستگاه راهآهن نيز دارد ٣ BSE, ٢ ، BSEهمانجاها؛ شمعدانى زاده،
.III/٩٥
اوليا چلبى در شرح مربوط به ساكنان شهر اسماعيل آورده است كه در شهر كوي
مسلماننشين وجود دارد. ديگر اهالى شهر رومى، ارمنى و يهودي هستند /٠٦. بعدها
به سبب جنگها و مرور زمان، وضع تغيير يافت. اكنون بيشتر اهالى شهر
اوكرائينى هستند. بجز اوكرائينيها، روسها، مولداوياييها، آلبانيانيها و تاتارها
نيز سكنى دارند كه دو گروه اخير مسلمانند XVII/٤٠٢ , ٢ .BSEدر ٩٧١م شمار اهالى
شهر ٠ هزار نفر X/٧٢ , ٣ و در ٩٨٥م، ٩ هزار نفر بوده است «فرهنگ...»، .٤٧٩
تاريخ بناي شهر مشخص نيست. در سدة ق/٢م در محل شهر اسماعيل دژي متعلق به
جنواييها وجود داشت كه بعدها در اختيار اشراف حاكم مولداوي قرار گرفت. در سدة
٠ق/٦م از آن دژ به عنوان يكى از استحكامات متعلق به سپاه عثمانى ياد
شده است ٣ ، BSEهمانجا؛ ٢ .EIدر ٨٩ق/٤٨٤م بايزيد دوم نيروهاي خود را متوجه
مولداوي كرد. در پيكارهايى كه روي داد كيليه و آق كرمان كه در ولايت
اسماعيل و نزديك اين شهر قرار داشتند، به تصرف سپاهيان عثمانى درآمدند
V(٢)/١١٠٨ ؛ IA, قرهچلبى، ٩٠؛ اوزون چارشيلى، /٠١- ٠٢؛ نيز نك: ه د، آق
كرمان. خانهاي كريمه از نسل جوجى پسر چنگيز و از سلسلهاي با عنوانگراي
گري كه به مفهوم نيرومند بوده است، با دولت عثمانى رابطهاي نزديك برقرار
كردند. پيش از آن نيز ميان آلتين اردو اردوي زرين و دولت عثمانى روابط
دوستانهاي وجود داشت. در حملة سپاه بايزيد دوم به مولداوي منگلىگراي كه
با مقامخانى در ٨٣ق/٤٧٨م به شبه جزيرة كريمه فرستاده شده بود، با نيرويى
مركب از ٠ هزار نفر به سپاه عثمانى پيوست و در پيكار شركت كرد اوزون
چارشيلى، /٩٥-٩٦، ٩٧. اميران منطقه كه از سپاهيان عثمانى شكست خورده بودند،
نخست در سالهاي ٩٠ -٩١ق/٤٨٥-٤٨٦م به پيكارهايى دست زدند و از كازيمير چهارم
شاه لهستان ياري خواستند، ولى طرفى نبستند و دولت عثمانى همچنان منطقه را
در دست داشت همو، /٠٣، ٠٤.
اسماعيل در عهد سليمان قانونى و پس از آن گسترش يافت و در سدة ٠ق يكى از
شهرهاي مهم تابع دولت عثمانى شد، چنانكه در ٠٠٣ق/٥٩٥م يكى از مراكز نظامى
مهم سپاه عثمانى بود ، IA همانجا. در ٧٦ق/٥٦٩م سلطان سليم دوم گروهى از
نوغايها را در اين ناحيه سكنى داد ٣ ، BSEهمانجا؛ اوليا چلبى، /٩٦. در سدة
١ق/٧م با هجوم قزاقها شهر اسماعيل و دژ آن دستخوش ويرانى شد. در ٠١٠ق/٦٠٢م
قزاقها به سوي رود دانوب هجوم بردند و در نواحى مجاور اسماعيل دست به نهب
و غارت زدند. هجوم قزاقها به اين ناحيه در ٠٣٣ق/٦٢٤م تكرار شد. در سدة ١ق
با مهاجرت عناصري از تركان كه از شرق آمده بودند، موقعيت نيروهاي عثمانى
تا اندازهاي استحكام پذيرفت ، IA همانجا. اوليا چلبى شهر اسماعيل را از
موقوفات وابسته به مكه و مدينه در آن زمان نوشته است /٦٠.
در سدة ٢ق/٨م در جريان جنگهايى كه طى سالهاي ١٨٢- ١٨٨ق/٧٦٨-٧٧٤م ميان دو
دولت روسيه و عثمانى روي داد، سپاهيان روسى در ٦ ژوئية ٧٧٠ شهر و استحكامات
اسماعيل را تصرف كردند. در ١٨٥ق/٧٧١م اسماعيل پايگاه نيروي دريايى روسيه
در منطقة دانوب شد XVII/٤٠٠ , ٢ BSEV(٢)/١١٠٩; .IA, اين جنگ ساله سرانجام به
پيمان كوچوك قينارجه منتهى شد. طبق مادة ٦ اين پيمان، آق كرمان، كيليه و
اسماعيل از سوي دولت روسيه به دولت عثمانى بازگردانده مىشد راسم، /٦٨،
٨٤-٨٧؛ لاموش، ٤٩، ٥٤؛ سامى، /٩١٤. اندكى پيش از آغاز جنگ روس و عثمانى٢٠١-
٢٠٥ق/٧٨٧-٧٩١م،مقامات عثمانى با سرپرستى مهندسان آلمانى و فرانسوي شهر
اسماعيل را به صورت دژي استوار با ديوارهاي محكم و محوطة ويژه سپاهيان و
سلاحهاي سنگين در آوردند كه خندقى بزرگ گرد آن حفر شده بود. در ١ نقطة اين
دژ ٦٠ سلاح سنگين كار گذارده بودند ٢ ، BSEهمانجا. در آن هنگام سپاه مدافعان
اسماعيل مركب از ٥ هزار نفر بود. در ٢٠٤ق/٧٩٠م سپاه روسيه مأمور تصرف دژ
اسماعيل شد، ولى اقدام آنان با توفيق همراه نشد. در ٧٩١م به فرمانده
سپاهيان روس كه اسماعيل را در محاصره داشتند، فرمان تسخير شهر داده شد
همانجا؛ راسم، /١٩٥-١٩٧؛ اوزون چارشيلى، .IV(١)/٥٧٤ سپاه روس از ١ هزار نفر و
٠٠ سلاح سنگين و نيز ناوگان دريايى تشكيل شده بود X/٧٣ , ٣ .BSEاسماعيل بجز
راه خشكى از راه رود دانوب نيز در محاصره گرفته شد. حمله به دژ اسماعيل
روز ادامه يافت. در دسامبر ٧٩٠ به فرمانده سپاه عثمانى در اسماعيل ٤ ساعت
مهلت داده شد تا دژ را تسليم كند، ولى فرمانده سپاه عثمانى آن را نپذيرفت.
در روزهاي و ٠ دسامبر همان سال دژ زير آتش شديد ٠٠ عراده توپ قرار گرفت.
سپاه روس از شرق و غرب و جنوب دژ اسماعيل را مورد حمله قرار داد. سرانجام
استحكامات سپاه عثمانى در هم شكست ٢ ، BSEهمانجا و شهر به تصرف سپاهيان
روس درآمد.
در نبرد اسماعيل سپاهيان عثمانى ٦ هزار كشته برجاي گذاردند. هزار نفر از
مدافعان شهر به اسارت روسها درآمدند. همچنين در اين پيكار ٤٥ سلاح سنگين و ٠
كشتى به تصرف روسها درآمد همانجا. مآخذ روسى شمار تلفات ارتش روسيه را ٠٣٧
كشته و ٣٣ ، مجروح نوشتهاند همانجا، ولى مؤلفان عثمانى تلفات سپاه روس را
٥ هزار كشته ذكر كردهاند جودت، /٤، ٦.
آيدوسلى محمدپاشا به شرط مصون ماندن جان و مال اهل اسلام تن به اسارت
داد، ولى روسها به عهد خود وفا نكردند و بسياري از جمله خود آيدوسلى محمدپاشا
را كشتند همو، /٥؛ اوزون چارشيلى، .IV(١)/٥٧٧ جنگ سالهاي ٧٨٧-٧٩١م با پيمان
صلح ياسى به تركى = ياش در ٤ جمادي الاول ٢٠٦ق/ ژانويه ٧٩٢م پايان
پذيرفت. طبق اين پيمان كه مشتمل بر ٣ ماده بود، شبه جزيرة كريمه و جزيرة
تامان به روسيه واگذار شد. در مقابل، روسيه بسارابى، آق كرمان، كيليه و
اسماعيل را به دولت عثمانى بازگرداند و رود دنيستر مرز روسيه شناخته شد.
گرجستان نيز بهصورتى كامل در اختيار روسيه قرار گرفت لاموش، ٥٤؛ راسم،
/٢١١، ٢١٢؛ V(٢)/١١٠٩ ؛ IA, اوزون چارشيلى، ٥٩٢ .IV(١)/٥٩١, پس از انعقاد
صلحياسى، دولت عثمانى در سالهاي ٢٠٨-٢٠٩ق/٧٩٤- ٧٩٥م طبق فرمان سلطان
سليم سوم دژ اسماعيل را مرمت كرد. فرمان سلطان اكنون در موزة ادسا موجود
است ٢ .EI
در ٢٢٤ق/٨٠٩م، در جنگ روس و عثمانى، بار سوم اسماعيل به تصرف نيروهاي
روسيه درآمد. اين جنگ نيز با پيمان صلح بخارست در ٦ جمادي الاول ٢٢٧ق/٨ مة
٨١٢م پايان گرفت X/٧٣ , ٣ BSEXVII/٤٠٠; , ٢ .BSEطبق مادة اين پيمان مرز
روسيه كه رود دنيستر بود، به حدود رودخانة پروت انتقال يافت و بسارابى و نيز
اسماعيل در تصرف روسيه باقى ماند IV/١٦٤ , ٣ BSE; ٢ ، BSEهمانجا؛ فريد، ٠١، ٠٢؛
جودت، ٠/٣، ٤. پس از جنگهاي كريمه ميان دو دولت روسيه و عثمانى در سالهاي
٢٦٩-٢٧٢ق/٨٥٣- ٨٥٦م، چهارمين بار اسماعيل از سوي نيروهاي روسيه مسخر و طبق
پيمان صلح سن استفانو به صورتى قطعى بهروسيه واگذار شد.
پس از انقلاب ٩١٧م روسيه، و خروج اين كشور از صحنة جنگ جهانى اول، در
ربيعالاول٣٣٦/ژانوية ٩١٨ شهر و منطقة اسماعيل در اختيار دولت رومانى قرار
گرفت. در ٩٤٠م در نتيجة توافق با دولت آلمان، اسماعيل به دولت اتحاد شوروي
بازگردانده شد. در جنگ جهانى دوم در ژوئية ٩٤١ بار ديگر اسماعيل به تصرف
ارتش رومانى درآمد. در ٦ اوت ٩٤٤ ارتش شوروي اسماعيل را از تصرف رومانى
خارج كرد X/٧٣ , ٣ .BSEپس از فروپاشى اتحاد شوروي و استقلال جمهوري
اوكرائين، اسماعيل در اختيار اين جمهوري قرار گرفت.
اوليا چلبى كه خود از اسماعيل ديدن كرده بود، مىنويسد كه بناي شهر از گل
آميخته به ريگ است. شهر تنها داراي يك گرمابه است. اين گرمابه چندان
كثيف و آلوده است كه استفادهكنندگان از آمدن خود به آنجا پشيمان مىشوند.
وي شمار خانههاي شهر را دو هزار و دكانها را حدود ٠٠ باب نوشته است كه اغلب
با تخته پوشيده شدهاند /٠٦. به نوشتة او عسل، پنير، كره و خاويار از محصولات
اسماعيل است. گندم و جو اين ناحيه به غايت لطيف و سفيد است. شهر آق
كرمان در شمال اسماعيل واقع است و سالانه از اين ناحيه دو هزار ارابه
ماهى به مسكو فرستاده مىشود. در ٠٤٦ق/٦٣٦م كنعان پاشا قلعة آن را از نو بنا
كرد كه سوي آن به طول ٠ هزار قدم است همو، /٠٧. درون قلعه مسجد، انبار
غله و خانه براي استفادة ٥٠ نفر وجود دارد همو، /٠٧- ٠٨. وي همچنين نوشته
است كه ٠٠ نفر در خدمت حاكم هستند. شهر داراي امين گمرك، قاضى، فرمانده
سپاه، سردارينىچري، ميراب و محتسب است /٠٦.
تا پيش از انقلاب روسيه، اسماعيل به عنوان شهري بندري مهم براي حمل
غلّه بود. اين شهر در جنگ جهانى دوم ويران شد، ولى پس از آن در سالهاي
اجراي برنامة سالة ٩٤٦-٩٥٠م، اين شهر به ويژه بخش بندري آن بازسازي شد.
اسماعيل كه بندري بازرگانى ميان اتحاد شوروي و كشورهاي اروپاي شرقى بود،
رفتهرفته به صورت بندري مكانيزه و يكى از مراكز كشتيرانى رود دانوب درآمد.
در شهر تأسيسات صنعتى همچون نيروگاه برق بخاري بزرگ، كارخانههاي تعمير
كشتى، توليد مصالح ساختمانى، تعمير موتور، كاغذ سازي و شيلات احداث شد X/٧٣ ,
٣ BSEXVII/٤٠١; , ٢ .BSE
در منطقة قلعه كه ديوارهاي آن فرو ريخته، مسجدي از سدة ق/٥م برجا مانده
است. از آثار معماري سدة ٩م مىتوان به مجموعة كليسايى پاكروفسكى ٨٣١م و
نيز كليساهاي راژدستونسكى ٨٢٣م و نيكلايف ٨٣٣م اشاره كرد. در شهر موزهاي
به نام آ. و. سووروف داير است همانجا.
مآخذ: اوزون چارشيلى، اسماعيل حقى، تاريخ عثمانى، ترجمة وهاب ولى، تهران،
٣٧٠ش؛ اوليا چلبى، محمد، سياحتنامه، استانبول، ج ، ٣١٥ق، ج ، ٩٢٨م؛
بستانى؛ جودت، احمد، تاريخ، استانبول، ٣٠٩ق؛ راسم، احمد، عثمانلى تاريخى،
استانبول، ٣٢٦-٣٢٩ق؛ رفعت افندي، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، استانبول،
٢٩٩ق؛ سامى، شمسالدين، قاموس الاعلام، استانبول، ٣٠٦-٣١٤ق؛ فريد، محمد،
تاريخ الدولة العلية العثمانية، بيروت، دارالنفائس؛ قرهچلبى، عبدالعزيز، روضة
الابرار المبين، بحقايق الاخبار، قاهره، ٢٤٨ق؛ لاموش، تاريخ تركيه، ترجمة
سعيد نفيسى، تهران، ٣١٦ش؛ نيز:
BSE ٣ ; BSE ٢ ; EI ٢ ; IA; Sem'd @ n Q -Z @ de, S., M O r'i 't-tev @ rih,
Istanbul, ١٩٨١; Sovetskii entsiklopedicheskii slovar' Moscow, ١٩٨٧; Uzun ٥ ar- s
o l o , I.H., Osman o tarihi, Ankara, ١٩٨٢.
عنايتالله رضا
ب
تايپ مجدد از ص ٥ به بعد ن * * ب