دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٤٤٧
| اسلامشهر جلد: ٨ شماره مقاله:٣٤٤٧ |
اِسْلامْ شَهْر، شهر و شهرستانى به همين نام در استان تهران.
شهرستان اسلام شهر: يكى از شهرستانهاي استان تهران سالنامه...، كه از شمال
به شهرستان تهران، از جنوب به شهرستان ري، از غرب به شهرستان كرج و از
شرق به شهرستان ورامين محدود است فرهنگ آباديها، ٣٦٥ش، ٠؛ فرهنگ جغرافيايى
آباديها...، ٠. اين شهرستان از بخش مركزي و چهاردانگه و دهستان و جمعاً ٠
آبادي داراي سكنه تشكيل شده است؛ اسلام شهر مركز اين شهرستان و تنها شهر
آن به شمار مىرود سازمان تقسيمات...، ٤؛ آمارنامه...، .
دهستانهاي اين شهرستان عبارتند از ده عباس، صالحآباد، چهاردانگه و فيروز
بهرام. فيروز بهرام از آباديهاي كهن است كه بناي آن را به فيروز ساسانى
نسبت داده، آن را به نامهاي فيروز رام و فيروز بران ناميدهاند كريمان،
/٩٧. ياقوت آنجا را فيروز رام و از قراء ري نوشته است /٢٨. در نزهةالقلوب نيز
اين آبادي با نام فيروز بهرام آمده است حمدالله، ٤. اعتماد السلطنه به
همين نام اشاره دارد و مىافزايد كه اكنون آن را فيروز بران مىخوانند /١١٥.
شهرستان اسلام شهر با آب و هوايى خشك در پهنهاي دشتى قرار گرفته، و جنس
خاكهاي آن عمدتاً شنى و رسى است. شاخهاي از رودخانة كرج مهمترين منبع
آب جاري اين منطقه به حساب مىآمد فرهنگ جغرافيايى آباديها، همانجا كه با
احداث سد كرج، روستاهاي آن از آب كشاورزي محروم ماندند حبيبى، ٥ -٦.
امروزه، آب مورد نياز آنجا از چاه عميق تأمين مىشود فرهنگ جغرافيايى
آباديها، همانجا. مطابق آمار ٣٦٧ش جمعاً ٢٥ حلقه چاه در اين منطقه وجود
داشته است كه بيش از ٨% آن چاه عميق بوده است فرهنگ آباديها، ٣٦٧ش،
دوازده.
منطقة اسلام شهر در ٣٤٥ش متشكل از ٠ آبادي - به مركزيت قاسم آباد شاهى -
بود كه جمعاً حدود هزار نفر حدود ٠٠ خانوار را در خود جاي داده بود حبيبى، ٥.
در ٣٥٥ش آباديهاي اين منطقه به عنوان يك مجموعة زيستى به نام شادشهر و
متشكل از ٩ كانون جمعيتى مطرح شدند. در اين زمان، اگرچه كانونهاي اين
مجموعه داراي قطعهبندي شهري بودند، اما بجز قاسم آباد به عنوان شهر شناخته
نشدهاند و در واقع پذيراي مهاجران روستايى بودند كه به عنوان نيروي كار
سادة كارخانههاي پيرامونى به حساب مىآمدند همو، ٦ -٧. در دورة بعد جمعيت
اين منطقه با رشدي شتابان افزايش يافت و در ٣٦٥ش به ٣٦ ،٧٩نفر ٩٨ ،٢خانوار
رسيد سرشماري، نتايج تفصيلى، ٥. در اين زمان /٢% از كل جمعيت منطقه در ٨
آبادي آن زندگى مىكردند و مابقى /٧% در تنها شهر آن سكنى داشتند همانجا.
اين منطقه از لحاظ اجتماعىاقتصادي چهرهاي روستايى و غيرشهري دارد؛ البته
برخى آن را نه شهري و نه روستايى دانستهاند حبيبى، .٢٦١ در ٣٦٧ش جمعاً ٩٢
،خانوار بهرهبردار كشاورزي در اين منطقه زندگى مىكردند فرهنگ آباديها،
٣٦٧ش، همانجا. محصولات كشاورزي منطقه شامل غلات و ترهبار و همچنين محصولات
باغى از جمله انگور، سيب و گلابى است كه مازاد آن به تهران صادر مىشود.
پرورش طيور نيز از ديگر فعاليتهاي روستاهاي منطقه است فرهنگ جغرافيايى
آباديها، همانجا. علاوه بر اين ٧٣ ،٤رأس گوسفند و بز، و ٨٢ ،٥رأس گاو و گاوميش
در اين منطقه نگهداري مىشده است فرهنگ روستايى، ٧٩.
جمعيت اين شهرستان در ٣٧٠ش برابر ٥٣ ،٠٩نفر بود كه /٥% ٧٠ ،٩نفر آن در ٠
روستاي منطقه، و مابقى /٤% در شهر زندگى مىكردند سالنامه، ١؛ آمارنامه، .
آمار غير رسمى جمعيت منطقه را تا ٠٠ هزار نفر برآورد مىكند حبيبى، ٧. زبان
ساكنان منطقه تركى و فارسى با گويشهاي كردي و لري است فرهنگ جغرافيايى
آباديها، همانجا. از جمله آباديهاي مهم شهرستان در ٣٦٥ش بجز مركز شهرستان
مىتوان از شهرك واوان ٥٨ ،نفر، شاطره ٧١ ،نفر، ميان آباد ٧٦ ،٠نفر، احمد آباد
مستوفى ١٣ ،نفر، شهرك موسى آباد ١٨ ،٧نفر و گلدسته ٤٥ ،نفر نام برد فرهنگ
آباديها، ٣٦٥ش، ٦.
شهر اسلام شهر: اين شهر كه در اصل روستايى بيش نبود، قاسم آباد شاهى نام
داشت فرهنگ جغرافيايى آباديها، ٠؛ سرشماري، نتايج مقدماتى، ٤. اسلامشهر با
٩٢ متر ارتفاع از سطح دريا در ٥ و ٠ عرض و ١ و ١ طول جغرافيايى فرهنگ
جغرافيايى آباديها، ٥٢ در ٤ كيلومتري غرب شهر ري قرار گرفته است فرهنگ
جغرافيايى ايران، /٥٦.
جمعيت آن در ٣٢٨ش ٨٣ نفر بود كه بيشتر به زراعت غلات، صيفى، چغندرقند و
ميوه مىپرداختند همانجا. سرشماري ٣٣٥ش نشانگر كاهش جمعيت اين آبادي ٨١ نفر
بود گزارش...، . رشد ناگهانى و شتابان جمعيت اين شهر با گسترش بىروية شهر
تهران، و مهاجرتهاي روستايى پس از دگرگونيهاي دهة ٣٤٠ شمسى، و نيز قرار
گرفتن آن در محورهاي ارتباطى و واحدهاي صنعتى پيرامون تهران، مربوط بوده
است حبيبى، ٣ -٧. بدينسان، اسلام آباد - كه در آن زمان قاسم آباد ناميده
مىشد - از ٣٥٥ش با جمعيت ٩٢ ،٠نفر ٢٣ ،٠خانوار رسماً به عنوان شهر مطرح شد
سرشماري، ٣٥٥ش، /ل. اين روند رشد پس از آن باشتابى بيشتر ادامه يافت و به
دنبال آن در ٣٦٥ش جمعيت اين شهر تا ٢٩ ،١٥نفر افزايش يافت سرشماري، نتايج
تفصيلى، ٥.
ويژگى بارز جمعيت اسلام شهر جوانى آن است، تا جايى كه /١% از ساكنان آن
كمتر از ٥ سال سن داشتهاند و نيز تنها /٤% از جمعيت آن در همين شهر متولد
شدهاند همان، ٨ كه نشانگر نسبت بسيار بالاي مهاجرپذيري اين شهر به شمار
مىرود. ضمناً /٠% از جمعيت اين شهر متولد نقاط روستايى بودهاند همانجا. /١% از
جمعيت ٠ سالهو بيشتر اينشهر شاغلبودند كهبيشتر در بخشصنعتو ساختمان ٦% به
فعاليت اشتغال داشتند. همچنين /% آنان در بخش كشاورزي و شاخههاي مربوط به
آن شاغل بودند و بقيه /٧% به امور ديگر مىپرداختند همانجا. در ٣٦٥ش ٨٣ ،واحد
كارگاهى در اسلام شهر وجود داشت سرشماري، نتايج مقدماتى، ٤ و خانوارهاي
مقيم اين شهر در ٨٤ ،٢واحد مسكونى معمولى، چادر و ٦٨ واحد آلونك مانند زندگى
مىكردند سرشماري، نتايج تفصيلى، ٩. جمعيت اسلام شهر در ٣٧٠ش ٨٣ ،٣٠نفر بود
سالنامه، همانجا.
مآخذ: آمارنامة استان تهران ٣٧١ش، سازمان برنامه و بودجة استان تهران،
تهران، ٣٧٢ش؛ اعتماد السلطنه، محمدحسن، مرآة البلدان، به كوشش عبدالحسين
نوايى و هاشم محدث، تهران، ٣٦٨ش؛ حبيبى، محسن، «اسلام شهر، يك مجموعة
زيستى كامل يا يك مجموعة زيستى تركيبى»، گفتگو، تهران، ٣٧٢ش، شم ؛ حمدالله
مستوفى، نزهةالقلوب، به كوشش گ. لسترنج، ليدن، ٣٣١ق/٩١٣م؛ سازمان
تقسيمات كشوري جمهوري اسلامى ايران، وزارت كشور، تهران، ٣٧٤ش؛ سالنامة
آماري كشور ٣٧٣ش، مركز آمار ايران، تهران، ٣٧٤ش؛ سرشماري عمومى نفوس و
مسكن ٣٥٥ش، استان مركزي، مركز آمار ايران، تهران، ٣٥٩ش؛ سرشماري عمومى
نفوس و مسكن ٣٦٥ش، نتايج تفصيلى، شهرستان ري، مركز آمار ايران، تهران،
٣٦٨ش؛ سرشماري عمومى نفوس و مسكن ٣٦٥ش، نتايج مقدماتى، شهرهاي كشور، مركز
آمار ايران، تهران، ٣٦٥ش؛ فرهنگ آباديهاي كشور ٣٦٥ش، شهرستان تهران، مركز
آمار ايران، تهران، ٣٦٨ش؛ فرهنگ آباديهاي كشور، سرشماري عمومى كشاورزي
٣٦٧ش، استان تهران، مركز آمار ايران، تهران، ٣٧٠ش؛ فرهنگ جغرافيايى
آباديهاي كشور تهران، سازمان جغرافيايى نيروهاي مسلح، تهران، ٣٧٠ش، ج ٨؛
فرهنگ جغرافيايى ايران آباديها، استان مركزي، دايرة جغرافيايى ستاد ارتش،
تهران، ٣٢٨ش؛ فرهنگ روستايى ٣٦٥ش، كل كشور، مركز آمار ايران، تهران، ٣٦٩ش؛
كريمان، حسين، ري باستان، تهران، ٣٤٩ش؛ گزارش مشروح حوزة سرشماري تهران،
وزارت كشور، تهران، ٣٣٧ش؛ ياقوت، بلدان؛ نيز:
Habibi, M., X Eslamshahr, un nouveau type de banlieue a T E h E ran n , CEMOTI,
Paris, ١٩٩٦, no. ٢١.
عباس سعيدي