دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٤٤٥
| اسلامآبادغرب جلد: ٨ شماره مقاله:٣٤٤٥ |
اِسْلامْآبادِ غَرْب، نام شهرستان و شهر مركز آن واقع در استان
كرمانشاه.
شهرستان اسلامآباد غرب: اين شهرستان از شرق به شهرستان كرمانشاه، از شمال
به شهرستان جوانرود، از غرب به شهرستان سر پل زهاب و از جنوب به استان
ايلام محدود مىشود ( آمارنامة استان كرمانشاه، ٢٥). شهرستان اسلامآباد غرب
با ٥/٦٧١ ،٤كم ٢ مساحت در قسمت مركزي استان كرمانشاه واقع شده، و شهر كِرِند
نيز در اين شهرستان واقع است (همان، ١٧، ٢٥). همچنين اين شهرستان به ٣
بخش با نامهاي حميل، كرند و مركزي و ١٢ دهستان تقسيم مىشود و مجموعاً داراي
٥٠١ آبادي است (همان، ١٧، ١٨). ارتفاع متوسط آن از سطح دريا ٣٤٦ ،١متر گزارش
شده است (همان، ٣٧).
ويژگيهاي طبيعى: ناهمواريهاي ناحية اسلامآباد غرب بخشى از پيشكوههاي زاگرس
بهشمار مىآيد كه بهصورت موازي از شرق به غرب كشيده شده ( جغرافياي
كامل...، ١/٤٠٨)، و دشتهاي مرتفع در ميان آنها شكل گرفته، و سبب ايجاد
گذرگاههاي عمده در اين ناحيه شده است ( آمارنامة استان كرمانشاه، ٣).
مهمترين ارتفاعات اين ناحيه اينهاست: پاطاق، نوا كوه (كوه نوح)، دالاهو،
قلعهقاضى و نسار كه عموماً در فصلزمستان پوشيده از برفند ( جغرافياي كامل،
همانجا).ارتفاعات نواكوه و دالاهو در واقع حدفاصل مناطق گرمسيري و سردسيري
استان كرمانشاه بهشمار مىروند. نوا كوه از اطراف كرند و به موازات راه
اصلى كرمانشاه - قصر شيرين امتداد مىيابد و در گردنة پاطاق به ارتفاعات
دالاهو مىپيوندد و ارتفاع بلندترين قلّة آن از سطح دريا ٤٤٢ ،٢متر است(
آمارنامةاستانكرمانشاه، ٥؛نقشةعمليات...). ارتفاعات دالاهو نيز از منطقة پاطاق
در جهت شمال به طرف ريجاب كشيده مىشود و ارتفاع بلندترين قلّة آن از سطح
دريا ٢٥٠ ،٢متر است ( آمارنامة استان كرمانشاه، همانجا). دشتهاي حاصلخيز اين
ناحيه كه مهمترين آنها ماهى دشت، كرند، راوند و بيونيچ است، در ميان اين
رشته ارتفاعات قرار دارد ( جغرافياي كامل، همانجا).
شهرستان اسلامآباد غرب آب و هوايى نيمهخشك با زمستانهاي سرد و تابستانهاي
گرم و خشك دارد و تحت تأثير سيستم مديترانهاي است. از اينرو باران سالانه
بيشتر در فصلهاي زمستان و بهار فرو مىريزد ( گزارش...، ١/ب؛ طرح توسعه...،
٢/٣٨١). معدل حداكثر و حداقل دما در دورة ٦ ساله (١٣٦٥-١٣٧٠ش) در ايستگاه
سينوپتيك اسلامآباد غرب به ترتيب ٢/٤٠ و ٧/١٧- سانتىگراد، و شمار روزهاي
يخبندان ٥/١٠٢ روز برآورد شده، و ميانگين بارش سالانه طى همان سالها ٥١٦
ميلىمتر محاسبه شده است (نك: سالنامه... ). مرفولوژي كوهستانى و ريزشهاي
جوّي نسبتاً زياد، سبب سرچشمه گرفتن چندين رود در اين ناحيه شده است،
مانند زيمكان، شامار، كرند، راوند، مِرِگ و الوند ( جغرافياي كامل، همانجا).
رود كرند از ميان شهر اسلامآباد غرب عبور مىكند و سپس به نام راوند بهسوي
جنوب منحرف مىشود و همانند رود مرگ پس از ورود به حوضة علياي كرخه،
سرانجام به رودخانة سيمره مىپيوندد. رودهاي زيمكان و الوند نيز از كشور خارج
مىشوند و بهسوي خاك عراق جريان مىيابند ( آمارنامة استان كرمانشاه، ١١،
١٢، ١٣).
پوشش گياهى ناحيه در بلنديها شامل جنگلهاي بلوط (كيهان، ٢/٤٥٥؛ كريمى، ٥٩،
٦٠؛ آمارنامة استان باختران، شش) و چند نوع درخت ميوة جنگلى، و در درههاي
مرطوب، درختان زبان گنجشك، مورد و توت است (همانجا). همچنين چشمههايى در
اين ناحيه وجود دارد كه از آنجمله هرسم، كرند، گوراجو، توتشاي و بابا مقصود
شهرت بيشتري دارند ( جغرافياي كامل، ١/٤٠٩).
جمعيت: در ١٣٦٥ش، شهرستان اسلامآباد غرب ٤٦٦ ،٢٢٩نفر جمعيت داشته ( سرشماري
عمومى...، ١)، و در ١٣٧٠ش، جمعيت آن، ٨٧١ ،٢٣٦نفر ( ٤٦٢ ،٤٠خانوار) با ٧٦١
،١٢٢نفر مرد و ١١٠ ،١١٤نفر زن گزارش شده است ( آمارنامة استان كرمانشاه، ٦٦)
كه بر اين اساس نسبت جنسى برابر ٦/١٠٧ بهدست مىآيد. از اين شمار جمعيت،
٢/٣٧% آنها در شهرها و ١/٥٩% در روستاها زندگى مىكنند و بقيه (٧/٣%) غير ساكنند
(همانجا).
اقتصاد: فعاليت اقتصادي اهالى بهترتيب اهميت چنين است: زراعت، دامداري،
باغداري و پرورش طيور و زنبور عسل ( فرهنگروستايى،١٣٩). در ١٣٧٠-١٣٧١ش سطح
زير كشت محصولات كشاورزيشهرستان اسلامآبادغرب ٦٩٠ ،١٣٧هكتاربودكه٢٤٠
،١٢٩هكتار آن به شيوة ديم و ٤٥٠ ،٨هكتار آن به شيوة آبى بهرهبرداري شده
است. از اين مقدار ٥٨ هزار هكتار به كشت گندم آبى و ديم و ٩٠٠ ،٢٥هكتار به
كشت جو آبى و ديم اختصاص داشته است. ساير محصولات آن حبوبات (خصوصاً
نخود)، نباتات صنعتى و علوفهاي، سبزيجات، صيفى و ميوه بوده است ( آمارنامة
استان كرمانشاه، ١٨٦- ١٩٥). منابع آب كشاورزي اين شهرستان از رودخانههاي
فصلى و دائمى، چشمه، چاههاي عميق و نيمهعميق و قناتها تأمين مىشود (
فرهنگ آباديها...، ده، يازده). نگهداري و پرورش دام، دومين فعاليت اقتصادي
اهالى اين شهرستان بهشمار مىرود، بهگونهاي كه در ١٣٦٥ش، ١٣٥ ،٢٥٩رأس
گوسفند و بره، ٥٤٠ ،١١٥رأس بز و بزغاله و ٣٠٤ ،٤٦رأس گاو و گوساله در اين
نواحى پرورش و نگهداري مىشدند ( فرهنگ روستايى، ١٦٣). در گذشته پشم به
دست آمده از دام اين نواحى به كشور عراق حمل مىشده است (كيهان،
همانجا). از صنايعدستى و رايج در اين شهرستان مىتوان از ريسندگى و بافندگى
الياف، گليمبافى، قالىبافى، تهية نمد، زيلو، جاجيم و گيوه نام برد ( فرهنگ
اقتصادي، «٦/١»).
ديگر ويژگيها: ساكنان شهرستان اسلامآباد غرب داراي مذهب تشيع و اهل حق
هستند و بهطور عمده به زبان فارسى و گويش كردي سخن مىگويند ( جغرافياي
كامل، همانجا). اين شهرستان محل ييلاق و قشلاق عشاير متعددي است. براساس
آمار ارائه شده، سالانه ٧٣٦ ،٢٥نفر ( ٥٨٠ ،٣خانوار) در فصل تابستان و ٩١٣
،٨نفر ( ٢٤٢ ،١خانوار) از عشاير در فصل زمستان به اين شهرستان رفت و آمد
دارند. اين عشاير بهطور عمده از ايلات قلخانى، كلهر، كرند، گوران و سنجابى
هستند ( سرشمارياجتماعى...،٢٠).امكانات آموزشى اينشهرستان شامل ٥١٥ دبستان،
٨٠ مدرسة راهنمايى و ٢٠ دبيرستان است. همچنين خدمات درمانى اين شهرستان
شامل يك بيمارستان، ١٨ درمانگاه، ٧ آزمايشگاه و ٧ داروخانه است ( آمارنامة
استان كرمانشاه، ١٤٦).
شهر اسلامآباد غرب: اين شهر با ٤٦ و ٣١ طول و ٣٤ و ٦ عرض جعرافيايىدر ارتفاع
٣٣٠ ،١مترياز سطحدريا قرار گرفتهاست(پاپلى، ٥٩) و با شهر كرمانشاه (مركز
استان)، ٥٦ كم فاصله دارد ( جغرافياي كامل، ٤٠٩؛ قس: نقشة راهنما...).
اسلامآباد به علت قرار گرفتن در مسير ارتباطى كرمانشاه - قصر شيرين - خسروي
(در كنار مرز) از اهميتى ويژه برخوردار است. ادامة اين مسير در خاك عراق از
خانقين به بغداد منتهى مىشود. جادة ديگري نيز از شرق اسلامآباد از راه
كرمانشاه - قصر شيرين منشعب شده، در محل پل دختر به راه اصلى تهران -
خرمشهر مىپيوندد (كردوانى، ٣٩؛ نيز نك: نقشة راهنما).
شهر اسلامآباد و پيرامون آن به واسطة مجاورت با تمدنهاي باستانى عيلامى،
كاسى و بابلى آثاري از آنها را در خود جاي داده است (كردوانى، ٥٠). با توجه
به آثار به دست آمده از تپة چغاگاوانه، واقع در مركز شهر اسلامآباد غرب،
به نظر مىرسد كه قدمت آن به سدة ٩ تا اواسط سدة ٧ق م باز مىگردد (همو،
٤٦). آثار آتشسوزي كه در طبقات حفاري شدة اين تپه به دست آمده، احتمالاً
ناشى از حملات پياپى آشوريان، طى همان قرنها به اين شهر بوده است (همو،
٤٩). آثاري از جمله: زيورآلات برنزي، بشقابهايى به سبك ظروف يافت شده در
لرستان و نيز نوارهايى از سولفيد مس طبيعى از هزارة ٣ يا ٤قم، از اين تپه
به دست آمده است (ماتسون، ١٣٢ ؛ نيز نك: استاين، .(٤٢٠ از ديگر آثار يافت
شده، يك مُهر استوانهاي با ٣ رديف خط ميخى بابلى، مربوط به هزارة ٢ ق م و
چند مجسمه از الهة كيريرشه١ است كه داراي ويژگيهاي عيلامى است. الهة
كيريرشه، گال و اينشوشيناك٢ خدايان سهگانهاي را تشكيل مىدادند (كردوانى،
٤٦، ٥٠؛ قس: ماتسون، .(٢٩٣ تپة چغاگاوانه با وسعت يك كم ٢ شهر بزرگى بوده
است و شايد همان «شيماش» يكى از ٣ پايتخت عيلام باشد كه در سالنامههاي
آشوري از آن ياد شده است و كاوشگران مدتها در جست و جوي آن بودهاند
(كردوانى، ٥١؛ قس: ماتسون، همانجا).
در دورة اسلامى نيز، جغرافيانگاران در ذكر منزلگاههايى كه از كرمانشاه به
بينالنهرين منتهى مىشده است، به ترتيب از كرمانشاه - زبيديه - مرج
القلعه - حلوان و ... نام بردهاند (يعقوبى، ٢٧٠؛ ابن رسته، ١٦٥-١٦٦؛ ابن
حوقل، ٣٥٩؛ اصطخري، ١٩٥، ١٩٦؛ مقدسى، ١٣٥، ٤٠١؛ياقوت،٤/٦٨).لسترنج،زبيديه را
با موقعيتكنونى اسلامآباد غرب يكى دانسته است (ص ١٩٢ )، اما اين نظر را
قطعى نمىتوان دانست. در دورههاي بعد اين نقطه هارونآباد نام گرفت و محل
سكناي رؤساي ايل كلهر شد(ابوالحسن،١٥٢؛ ناصرالدينشاه،
٧٦؛معصومعليشاه،٣/٥٦٩؛ اوبن، ٣٥٣). در ١١٦٤ق/١٧٥١م هنگام حملة نخست
كريمخان زند به كرمانشاهان گروهى از سران كلهر همراه ابوالحسن گلستانه
وزير آن سامان در هارون آباد به پيشواز وي رفتند (ابوالحسن، همانجا) و دو
سال بعد كريمخان، على مردانخان يكى از مخالفينش را كه توانسته بود در
كرمانشاه نيرويى فراهم آورد، در هارونآباد شكست داد (قدّوسى، ٤٣٧). سپس در
١٣٣٤ق/١٩١٦م، در حكومت نظامالسلطنه، هارونآباد كه روستايى داراي موقعيت
سوقالجيشى بود، مدتى زيرسلطة سپاهيان روسى قرار گرفت (بلوشر، ٥٨). در سفرنامة
جهانگردان اروپايى كه ميان نجد ايران و بينالنهرين به ويژه از راه گردنة
پاطاق به سوي كرمانشاه در رفت و آمد بودند، نام هارونآباد بارها آمده است.
از آن جملهاند: سفرنامههاي پيترو دلاواله در ١٦١٧م (ص ١٣)، ژان اوتر در
١٧٣٩م (ص ١٨١)، راولينسون در ١٨٣٦م (ص ٣٨)، كنت لوران دوسرسى در
١٨٢٩-١٨٤٠م (ص ٢٣١)، سرهنگ چريكف روسى در ١٨٥١م (ص ١٤٠)، ژاك دومرگان در
١٨٩١م (ص ٦٣)، اوژن اوبن در ١٩٠٧م (همانجا) و بلوشر در ١٩١٦م (همانجا).
در سدة اخير هارونآباد كه روستايى از بخش باوندپور به شمار مىآمد ( فرهنگ
جغرافيايى...، ٥/٢٦٩)، بهتدريج توسعه يافت و صورت شهري بالنسبه مهم يافت
(رزمآرا، ٣٥). بهويژه پس از احداث كارخانة قند تغييراتى در ظاهر شهر پديد آمد
( فرهنگ جغرافيايى، همانجا؛ جغرافيا و اسامى...، ٢٤).
در آغاز سدة ١٤ش اين شهر شاهآباد نام گرفت (رزمآرا، همانجا) و با پيروزي
انقلاب اسلامى اسلامآباد ناميده شد. در ١٣٦٥ش شهر اسلامآباد ١٧٧ ،٧٣ نفر (٥٤٢
،١٣ خانوار) جمعيت داشته است ( سرشماري عمومى، ١٨) كه در ١٣٧٠ش به ٤١٢ ،٧٧
نفر ( ٩٧٤ ،١٣ خانوار) رسيد. از اين شمار ٥٨١ ،٣٩مرد و ٨٣١ ،٣٧ نفر زن ( آمارنامة
استان كرمانشاه، ٦٩) گزارش شده است و بدينسان در مقابل هر ١٠٠ نفر زن،
تقريباً ١٠٥ نفر مرد بودهاند (همانجا). در ١٣٦٥ش از جمعيت ٦ ساله و بالاتر اين
شهر ٣/٦٣% باسواد بودند كه اين نسبت در ميان مردان ٧/٧٢ درصد و بين
زنان١/٥٣% است ( سرشماري عمومى، همانجا). در طبقهبندي شاغلان نيز بر حسب
گروههاي عمدة فعاليت، از جمعيت شاغل ١٠ ساله و بيشتر اين شهر، ٢/٤% در گروه
عمدة كشاورزي، دامپروري، شكار و ...، ٤/٦% در گروه عمدة صنعت، ٤/١٧% در گروه
عمدة ساختمان، و بقيه در ساير گروههاي عمده فعاليت داشتهاند (همانجا).
مآخذ: آمارنامة استان باختران (١٣٦٣ش)، سازمان برنامه و بودجة استان
باختران، تهران، ١٣٦٤ش؛ آمارنامة استان كرمانشاه (١٣٧١ش)، سازمان برنامه و
بودجة استان كرمانشاه، تهران، ١٣٧٢ش؛ ابن حوقل، محمد، صورة الارض، ليدن،
١٩٣٩م؛ ابن رسته، احمد، الاعلاق النفيسة، ليدن، ١٨٩١م؛ ابوالحسن گلستانه،
مجمل التواريخ، بهكوشش مدرس رضوي، تهران، ١٣٢٠ش؛ اصطخري، ابراهيم، مسالك
الممالك، ليدن، ١٩٢٧م؛ اوبن، اوژن، ايران امروز، ترجمة علىاصغر سعيدي،
تهران، ١٣٦٢ش؛ اوتر، ژان، سفرنامه، ترجمة على اقبالى، تهران، ١٣٦٣ش؛ بلوشر،
ويپرت، سفرنامه، ترجمة كيكاووس جهانداري، تهران، ١٣٦٣ش؛ پاپلى يزدي،
محمدحسين، فرهنگ آباديها و مكانهاي مذهبى كشور، مشهد، ١٣٦٧ش؛ جغرافيا و اسامى
دهات كشور، وزارت كشو، تهران، ١٣٢٩ش؛ جغرافياي كامل ايران، وزارت آموزش و
پرورش، تهران، ١٣٦٦ش؛ چريكف، سياحتنامه، ترجمة آبكار مسيحى، تهران، ١٣٥٨ش؛
دلاواله، پيترو، سفرنامه، ترجمة شعاعالدين شفا، تهران، ١٣٤٨ش؛ راولينسون،
هنري، سفرنامه، ترجمة سكندر امان اللهى بهاروند، تهران، ١٣٦٢ش؛ رزمآرا،
على، جغرافياي نظامى ايران (كرمانشاهان)، تهران، ١٣٢٠ش؛ سالنامة هواشناسى
كشور، اسلامآباد غرب، ١٩٨٧-١٩٩٢م؛ سرسى، لوران، ايران در ١٨٣٩-١٨٤٠م، ترجمة
احسان اشراقى، تهران، ١٣٦٢ش؛ سرشماري اجتماعى - اقتصادي عشاير كوچنده
(١٣٦٦ش)، جمعيت عشايري دهستانها، كل كشور، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٦٨ش؛
سرشماري عمومى نفوس و مسكن (١٣٦٥ش)، نتايج تفصيلى، شهرستان اسلامآباد،
مركز آمار ايران، تهران، ١٣٦٨ش؛ طرح توسعة اقتصادي كرمانشاهان، سازمان
برنامه، تهران، ١٣٥٤ش؛ فرهنگ آباديهاي كشور، سرشماري عمومى كشاورزي،
١٣٦٧ش، استان باختران، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٦٩ش؛ فرهنگ اقتصادي،
شهرستان اسلامآباد غرب، جهاد سازندگى، تهران، ١٣٦٣ ش ؛ فرهنگ جغرافيايى
ايران (آباديها) استان ٥ كردستان ، دايرة جغرافيايى
ستاد ارتش، تهران، ١٣٣١ش؛ فرهنگ روستايى (١٣٦٥)، كل كشور، مركز آمار ايران،
تهران، ١٣٦٩ش؛ قدوسى، محمدحسين، نادرنامه، مشهد، ١٣٣٩ش؛ كردوانى، محمود،
«كاوشهاي علمى تپة چغاگاوانة شاهآباد غرب»، باستانشناسى و هنر ايران،
تهران، ١٣٥٠ش، شم ٧، ٨؛ كريمى، بهمن، جغرافى مفصل تاريخى غرب ايران،
تهران، ١٣١٦ش؛ كيهان، مسعود، جغرافياي مفصل ايران، تهران، ١٣١٠ش؛ گزارش
وضع موجود و گذشتة بخشهاي مختلف استان باختران، سازمان برنامه و بودجه،
تهران، ١٣٦١ش؛ مرگان، ژاك، ايران، مطالعات جغرافيايى، ترجمة كاظم وديعى،
تبريز، ١٣٣٩ش؛ معصومعليشاه، محمد معصوم، طرائق الحقائق، بهكوشش محمدجعفر
محجوب، تهران، ١٣١٨ش؛ مقدسى، محمد، احسن التقاسيم، ليدن، ١٩٠٦م؛
ناصرالدينشاه، سفرنامة عتبات، بهكوشش ايرج افشار، تهران، ١٣٦٣ش؛ نقشة
راهنماي كشور جمهوري اسلامى ايران، گيتاشناسى، تهران، شم ١٦٥؛ نقشة عمليات
مشترك (زمينى)، ادارة جغرافيايى ارتش، تهران، سري ، K٥٥١ برگ ٣٨-٧ ؛ NI
ياقوت، بلدان؛ يعقوبى، احمد، البلدان، ليدن، ١٨٩١م؛ نيز:
Le Strange, G., The Lands of the Eastern Caliphate. London, ١٩٦٦; Matheson, S.
A., Persia: An Archaeological Guide, London, ١٩٧٦; Stein, A., Old Routes of
Western Ir ? n, London, ١٩٤٠.
مژگان نظامى