دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٤٤٤
| اسلامآباد جلد: ٨ شماره مقاله:٣٤٤٤ |
اِسْلامْ آباد، نام چند شهر و
ناحية هند در دورة زمامداري مسلمانان. كهنترين مأخذ دربارة نام اسلام آباد در
هند مربوط به سدة ٩ق/١٥م و حكومت خلجها در مالوه است كه قلعهاي را، نزديك
هوشنگ آباد در مركز هند، بدين نام مىخواندهاند (كرمانى، ٢٩-٣٠؛ دي،
اوپندرانات، ٩٧ -٩٦ ؛ فرشته، ٢/٢٤٣- ٢٤٤). مآخذ معاصر تغيير نام انتت ناگ١
پايتخت باستانى كشمير، به اسلام آباد را مربوط به دورة حكومت زين العابدين
(٨٢٠ -٨٧٢ق/١٤١٧-١٤٦٧م) از پادشاهان كشمير مىدانند. امروزه نيز اين شهر،
اسلام آباد خوانده مىشود و در ٣٣ و ٤٧ عرض شمالى و ٧٥ و ١٢ طول شرقى و در
كنار رود جهلم٢ در نزديكى شهر سرينگر قرار دارد (دويى، ٣٥٨ ؛ دي، نوندولعل،
٢٣٧ ؛ اردو دائره...، ٢/٧٠٤؛ ٢ .(EI
بعد از دورة تسامح مذهبى نخستين مغولان هند، از دورة شاه جهان (١٠٣٧-
١٠٦٨ق/١٦٢٨- ١٦٥٨م) بر اجراي قوانين و دستورهاي اسلامى پافشاري شد. آنگاه
شهرهاي چندي به اسلام آباد تغيير نام يافت. بيشتر اين شهرها مراكز مذهبى و
محل گردهمايى هندوان بود. در ١٠٤٠ق شاه جهان يكى از مراكز هندوان را در
نزديكى الله آباد تصرف كرد و آن را اسلام آباد ناميد (خافى خان، ١/٤٥٤؛
سينها، ٥٢ )؛ در ١٠٤٤ق نيز شهر اچهول در كشمير را كه يكى از مراكز هندوها بود،
به اسلام آباد تغيير نام داد و معابد آنجا را ويران كرد (كنبو، ٢/٣٤). سال بعد
شهر چهتره٣ كه داراي ٩٠٠ قريه بود، اسلام آباد ناميده شد (لاهوري، ١(٢)/١٢٢؛
كنبو، ٢/٢٠٩).
اورنگ زيب، جانشين شاه جهان، تأكيد بيشتري بر اسلامى كردن هندوستان و
اجراي فقه حنفى داشت و شهرهاي بزرگى را به اسلام آباد تغيير نام داد. قلعة
چاكنه توسط يكى از فرماندهانش تصرف شد و اسلام آباد نام گرفت (شاه
نوازخان، ٢/٧٠٠-٧٠١). سپس بندر چاتگام (چيتاگنگ) در كنار خليج بنگال پس از
شورش حاكمش در ١٠٧٥ق/١٦٦٤م، به تصرف مسلمانان درآمد و اسلام آباد ناميده
شد. شهر ماتهورا٤ در كنار رود جمنا، يكى ديگر از مراكز مهم زيارتى هندوان بود
كه به اسلام آباد تغيير نام يافت و بتخانههايش ويران شد (خافى خان،
٢/١٨٨؛ بختاور خان، ١/٣٨٦؛ هدي والا، .(١٩٥
امروزه در شبه قارة هند دو شهر بدين نام خوانده مىشود، اسلام آباد در كشمير
و اسلام آباد پايتخت جمهوري پاكستان.
مآخذ: اردو دائرةمعارف اسلاميه، لاهور، ١٣٨٦ق/١٩٦٦م؛ بختاورخان، محمد، مرآة
العالم: تاريخ اورنگزيب، به كوشش ساجده س. علوي، لاهور، ١٩٧٩م؛ خافىخان
نظام الملكى، محمدهاشم، منتخب اللباب، به كوشش كبيرالدين احمد و غلام
قادر، كلكته، ١٨٦٩-١٨٧٤م؛ شاهنوازخان، مآثرالامرا، به كوشش اشرف على،
كلكته، ١٨٩٠م؛ فرشته، محمدقاسم، تاريخ، كانپور، ١٢٩٠ق/١٨٧٤م؛ كرمانى، على،
مآثر محمود شاهى، به كوشش نورالحسن انصاري، دهلى، ١٩٦٨م؛ كنبو، محمدصالح،
شاه جهان نامه، به كوشش غلام يزدانى و وحيد قريشى، لاهور، ١٩٦٧م؛ لاهوري،
عبدالحميد، پادشاهنامه، به كوشش كبيرالدين احمد و عبدالرحيم، كلكته، ١٨٦٧م؛
نيز:
Day, Upendra Nath, Delhi, ١٩٦٥; Dey, Nundo Lal, Medieval Malwa, The Geographical
Dictionary of Ancient and Mediaeval India, New Delhi, ١٩٨٤; Douie, James, The
Panjab, North- West Frontier Province and Kashmir , Lahore , ١٩١٦ ; EI ٢ ;
Hodivala , S. H., X Isl ? m- ? b ? d n , Journal and Proceedings of the Asiatic
Society of Bengal, ١٩٢٠, vol. XVI; Sinha, S. N., Subah of Allah Abad under the
Great Mughals, New Delhi, ١٩٨٣.
مجيد سميعى