دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٤٤٢
| اسلامآباد جلد: ٨ شماره مقاله:٣٤٤٢ |
اِسْلامْآباد، پايتخت جديد جمهوري اسلامى پاكستان. اين شهر كه در
نزديكى راولپندي قرار دارد، در اكتبر ١٩٥٩/مهر ١٣٣٨ به جاي شهر كراچى به
عنوان پايتخت پاكستان برگزيده شد و در فورية ١٩٦٠ نام اسلام آباد براي آن
انتخاب گرديد (ذبيح، ٢٤١؛ نلسن، ١٤٧ ؛ اردو...، ٢/٧٠٢-٧٠٣).
پس از تشكيل پاكستان در ١٤ اوت ١٩٤٧م/٢٣ مرداد ١٣٢٦ش كراچى تا ١٣ سال
پايتخت آن كشور بود (ذبيح، ١٩٥) و چون از نظر موقعيت دفاعى، اداري،
جغرافيايى و اجتماعى و نيز از حيث آب و هوا مناسب نبود، در فورية ١٩٥٩ به
فرمان ايوبخان، رئيس جمهور وقت، كميسيونى به رياست يحيى خان جهت گزينش
محلى مناسب براي پايتخت جديد تشكيل شد (نلسن، كه نتيجة آن انتخاب اسلام
آباد به عنوان پايتخت جديد بود. بناي اين شهر از اكتبر ١٩٦١ آغاز گرديد (
اردو، همانجا؛ اسلام آباد، ١٩ )، اما چون پايتخت جديد يكباره آماده نمىشد،
راولپندي كه مركز ستادهاي ارتش بود، از ١٩٥٩ تا ١٩٦٩م به صورت پايتخت موقت
درآمد (اسعدي، ٢/١٢٣؛ ذبيح، همانجا)، تا اينكه
سرانجاماسلامآبادبهطوركاملوقطعىپايتختپاكستانشد(همانجا).
اوضاع جغرافيايى: اسلام آباد در فاصلة ٣٣ و ١٩ تا ٣٣ و ٥٠ عرض شمالى، و ٧٢ و
٢٣ تا ٧٢ و ٣٤ طول شرقى قرار گرفته ( ٢ ؛ EIاسلام آباد، همانجا)، و ارتفاع آن
از سطح دريا بين ٧٦٢ تا ٦١٥ ،١متر است. اين شهر در كرانة شمال شرقى فلات
پوتوهار در دامنة تپههاي مارگله قرار دارد («حقايق...٣»، ٨٠ ؛ حاج سيدجوادي،
١٦٧؛ نيز نك: «گردش...٤»، .(٧ دماي متوسط اسلام آباد در تابستان به ٣٩ و در
زمستان به ٣ سانتىگراد مىرسد X/٤٨٧) , ٣ .(BSEمتوسط بارندگى سالانة آن ١٤٣
،١ميلىمتر است (رضا، ٢٦ ؛ «اسلامآباد زيبا٥»، .(٢٠
جمعيت اسلام آباد با حومة آن در ١٩٧٢م، ٦٤١ ،٧٦نفر؛ در ١٩٧٨م، ١٦٥هزارنفر
(رضا،همانجا)؛ و در١٩٨٢م، ٢١٠هزارنفربود(همانجا). اين شمار در ١٩٨٣م، به ٢٨٦
،٣٤٠رسيد كه از آن جمله جمعيت شهر ٣٦٤ ،٢٠٤نفر (٣٤١ ،١١٣نفر مرد و ٠٢٣ ،٩١نفر
زن) بود (رضا، همانجا). در ١٩٩٢م جمعيت اسلام آباد ٣٨٠ هزار نفر بوده است
(«اسلام آباد زيبا»، همانجا).
در محلى كه اكنون اسلام آباد قرار دارد، شهري كهن به نام كوري وجود داشته
كه زمانى گويا مركز تجاري بزرگى بوده است. در آنجا مسجدي وجود دارد كه
بنابر بعضى روايات در ١٨٩ق/٨٠٥م بنا شده است (حاج سيدجوادي، همانجا)؛ در
منطقة موريان نيز آثاري متعلق به زمان بودا باقى مانده است. همچنين شهري
كهن از هندوها در سيدپور (در حومة اسلام آباد) برجا مانده است. اين منطقه
مسير رودخانة سوان بوده، و در آنجا آثاري متعلق به دوران ماقبل تاريخ به
دست آمده است كه در «موزة آثار طبيعى اسلام آباد» نگهداري مىشود (همانجا؛
اسلام آباد، ٣٩ -٣٧ ؛ ذبيح، ٤٨٧) . در اين شهر معبدي متعلق به هندوان نيز
وجود دارد. راهى كهن كه در دوران پادشاهان تيموري هند ساخته شده است، از
تپههاي مارگله عبور مىكند (همانجاها).
در ١٩٥٩م كه اسلامآباد به عنوان مركز پاكستان تعيين شد، كمتر اثري از
آبادي در آن وجود داشت، ولى در مدتى كمتر از ١٠ سال، بزرگ راهها، خيابانهاي
وسيع، ساختمانهاي بزرگ، پاركها، تفريح گاههاي عمومى، دانشگاهها، كتابخانهها،
مساجد، مدارس، بازارها و... در آن پديد آمد.
اسلام آباد از نظر طراحى و معماري داراي هماهنگى، و نظير شهرهاي دهلى نو،
كانبرا و برازيلياست. در احداث اين پايتخت جديد معماران، شهرسازان و طراحان
معروف بين المللى مانند دوكسيادس، دارل استون و پونتى شركت داشتند
(راجپوت، ٤٤؛ اسلام آباد، .(٢٥
از نقطة مركزي شهر اسلام آباد، ٤ بزرگ راه منشعب مىشوند كه پهناي هريك از
آنها ٨/٣٦٥ متر است و هر يك به ميدانى به وسعت ١/٣ كم٢ منتهى مىشوند. دو
بزرگراه «اسلام آباد» و «كشمير» نيز از طريق بزرگ راه سراسري پاكستان،
اسلام آباد را با شهرهاي ديگر كشور مانند لاهور و پيشاور و ناحية كشمير متصل
مىكند. وسعت شهر در طرح كلى ٥/١٦٥ ،١كم٢ در نظر گرفته شده است (ذبيح، ٢٣٦).
براي رساندن آب به اسلام آباد دو سد بزرگ راول و سيملى با درياچههاي آنها
و نيز چند چاه عميق احداث شده است. سد راول با ارتفاع ٣٨/٢٤ متر داراي
درياچهاي به وسعت ٨/٧٧ كم٢ است (همو، ٤٧٧) و سد سيملى گنجايش ١١٠ هزار
كيلوليتر آب دارد و با ارتفاع ٨٤ متر در دهكدهاي به نام سيملى در ٣٨
كيلومتري اسلام آباد واقع شده، و بلندترين سد پاكستان است (همو، ٢٤٦-٢٤٧).
زبان و مذهب: غالب مردم روستايى اين ناحيه به زبان پوتوهاري - كه
لهجهاي از زبان پنجابى است - سخن مىگويند و بيشتر مردم شهر به پوتوهاري و
پنجابى و اردو تكلم مىكنند؛ اما چون اكثر آنان كارمندان دولت مركزي و
سفارتخانهها و كارگران و كارمندان برخى كارخانههاي كوچك و بازرگانان و
مغازهدارانى هستند كه در ٣٠ سال اخير در اسلام آباد اسكان يافتهاند، زبان
انگليسى نيز در ميان آنان رايج است. مذهب اهالى شهر، اسلام است و تنها
شمار اندكى مسيحى در آنجا زندگى مىكنند.
دانشگاهها: در اسلامآباد ٣ دانشگاهبهنامهايدانشگاهقائداعظم، دانشگاه آزاد
علامه اقبال و دانشگاه بين الملل اسلامى وجود دارد:
دانشگاه قائد اعظم در ١٩٦٥م تأسيس شد و در ١٩٧١م به محل كنونى در خيابان
مارگله انتقال يافت و در ١٩٧٦م (جشن صدمين سال ولادت مؤسس پاكستان) به
نام قائد اعظم ناميده شد.
شمار دانشجويان اين دانشگاه در مقاطع مختلف از دو هزار نفر تجاوز كرده، و هر
سال رو به فزونى است («جزوه...١»، جم؛ ذبيح، ٣٤٠- ٣٤٨؛ «راهنما...٢»،
.(٤٢٣-٤٣٧
دانشگاه آزاد علامه اقبال در پى قانون مصوب ١٩٧٤م به وجود آمد و مقارن با
جشن ١٠٠ سالة ولادت اقبال در ١٩٧٧م به نام او نامگذاري شد («دانشگاه...٣»،
جم؛ ذبيح، ٣٤٩-٣٦٠؛ «راهنما»، .(٩-٢٩
دانشگاه بين الملل اسلامى در ١٩٨٠م به وجود آمد و ادارة تحقيقات اسلامى
بدان منضم شد. اين اداره در ١٩٥٨م تأسيس گرديده بود و در ١٩٨٠م وابسته به
دانشگاه بين الملل اسلامى، و در ١٩٨٥م جزو آن دانشگاه شد. اكنون در
دانشگاه بين الملل اسلامى علوم مختلف از قبيل اقتصاد و حقوق اسلامى و
علوم دينى و زبان و ادبيات عرب، در مقطعهاي ليسانس، فوق ليسانس و دكتري
تدريس مىشود (ذبيح، ٣٦١- ٣٦٩؛ «راهنما»، .(١٤٥-١٦٣ اين دانشگاه صدها دانشجو از
كشورهاي مختلف دنيا مىپذيرد تا در علوم اسلامى تحصيل كنند. تدريس در اين
دانشگاه عموماً به زبان عربى، و در برخى موارد به انگليسى صورت مىگيرد.
در اسلام آباد يك دانشكدة علوم بازرگانى پسرانه و ٦ دانشكدة علوم و ادبيات
پسرانه و ٦ دانشكدة علوم و ادبيات دخترانة دولتى نيز وجود دارد كه در آنها
دانشجويان تا مقطع ليسانس در علوم و ادبيات تحصيل مىكنند.
در زمان ذوالفقار على بوتو، همة مؤسسات آموزشى دولتى شدند، اما پس از او
دولت پاكستان به مؤسسات خصوصى اجازه داد تا دبستانها و دبيرستانها و
دانشكدهها و حتى دانشگاههاي غير دولتى تأسيس كنند.
ديگر مؤسسات علمى و فرهنگى:
شوراي نظرية اسلامى: اين شورا در ١٩٥٧م تأسيس شد و اعضاي آن متخصصان فقه و
حقوق اسلاميند كه به توصية وزارت امور مذهبى، به دستور رئيس جمهور انتخاب
مىشوند. وظيفة اصلى آنان بررسى كلية قوانين موجود كشور و تطبيق آنها با اصول
اسلامى و ارائة پيشنهادهايى به دولت مركزي و دادگاه شرعى فدرال براي
اصلاح يا لغو قوانينى است كه با شريعت منافات دارند (ذبيح، ٤١١-٤١٦).
دادگاه شرعى فدرال: اين دادگاه در ١٩٨٠م تشكيل شد و متشكل از اعضايى است
كه از ميان علما و فقهاي مذاهب مختلف اسلامى و حقوقدانان انتخاب شدهاند.
از جمله وظايف اين دادگاه بررسى كلية قوانين موجود كشور و ارائة قوانين
ناسازگار با شريعت به دولت مركزي، و تقديم پيشنهادهايى براي تطبيق آنها با
اصول شريعت اسلامى است. اين دادگاه با ادارة تحقيقات اسلامى و شوراي نظرية
اسلامى همكاري مىكند (همو، ٤١٥).
مؤسسة ملى زبانهاي نوين: اين مؤسسه كه وابسته به دانشگاه قائد اعظم است،
در ١٩٧٠م به عنوان مركز آموزش زبانهاي نوين تأسيس شد. بخش فارسى اين
مؤسسه از ١٣٤٩ش شروع به كار كرد و در ١٣٥١ش كلاسهاي فوق ليسانس آن گشايش
يافت. در ١٣٦٧ش نخستين گروه دانشجويان فوق ليسانس از اين بخش فارغ
التحصيل شدند (پيرنيا، ٩٩ -١٠١).
مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان: اين مركز در ١٣٤٩ش طبق موافقت
نامهاي بين دو دولت در راولپندي تأسيس شد و اكنون در اسلام آباد مشغول
فعاليت است. كتابخانة بزرگ «داتا گنجبخش» وابسته به اين مركز است. اين
كتابخانه از لحاظ كتابهاي فارسى از غنىترين كتابخانههاي پاكستان است و ٣٥١
،١٥نسخة خطى به زبانهاي فارسى، عربى و اردو، و شمار بسياري از كتابهاي
كمياب و ناياب چاپ سنگى دارد.
مقتدرة قومى زبان (فرهنگستان پاكستان): اين مؤسسه در ٤ اكتبر ١٩٧٩ به وجود
آمد و وظيفة اساسى آن تهيه و اجراي وسائل پيشرفت زبان اردو و واژه گزينى
براي آن است.
بناهاي دولتى: از مهمترين بناهاي دولتى اسلام آباد اينها را مىتوان
برشمرد: ايوان صدر (كاخ رياست جمهوري)، ايوان نخست وزيري، مجلس ملى،
ديوانعالى كشور، كاخ وزارت خارجه، ايوان نمايندگان (ممتاز، .(١٨٧-١٨٨
مراكز عمومى:
مزار شاه عبداللطيف امام بري (از صوفيان بزرگ دورة شاه جهان و اورنگ
زيب): اين مزار در بخش شمال غربى اسلام آباد در دهكدهاي به نام نور
شاهان واقع است. در اطراف آن چند مزار و گنبدِ يك آتشكده وجود دارد (ذبيح،
٤٩٠-٤٩١؛ حاج سيدجوادي، ١٦٧).
گولره شريف: در حومة اسلام آباد در غرب راولپندي روستايى به نام گولره
شريف واقع است كه مزار مهرعليشاه قادري (١٨٥٩-١٩٣٧م) در آنجاست (همانجا؛
ذبيح، ٤٩٢-٤٩٣؛ اسلام آباد، .(٢٣-٢٤
در اين روستا كتابخانة بزرگى وجود دارد كه در آن حدود ١٥ هزار مجلد كتاب چاپى
به اردو، فارسى و عربى، و تقريباً ١٠٠ ،١نسخة خطى موجود است كه صدها نسخة آن
به فارسى و عربى است.
جامع فيصل: مسجدي كه ملك فيصل در ١٩٦٦م سنگ بناي آن را نهاد (ذبيح، ٨٧
-٨٠؛ ممتاز، .(١٨٨-١٩٠
مآخذ: اردو دايرة معارف اسلاميه، لاهور، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ اسعدي، مرتضى، جهان
اسلام، تهران، مركز نشر دانشگاهى؛ پيرنيا، على، «مركز تحقيقات فارسى ايران و
پاكستان و مؤسسة ملى زبانهاي نوين»، دانش، ١٣٧٠ش، شم ٢٦؛ حاج سيدجوادي،
كمال، «اسلام آباد»، ميراث جاودان، رايزنى فرهنگى سفارت جمهوري اسلامى
ايران، اسلام آباد، ١٣٧٠ش؛ ذبيح، محمد اسماعيل، اسلام آباد، كراچى، ١٩٨٤م؛
راجپوت، اللهبخش، «اسلام آباد»، پاكستان، [١٩٦٩م]؛ نيز:
Allama Iqbal Open University, Islamabad, ١٩٩٤: BSE ٣ ; EI ٢ ; Facts About
Pakistan, Islamabad, ١٩٨٨; Handbook of Universities of Pakistan, Islamabad ,
١٩٨٧ ; Hiking Around Islamabad, Islamabad, ١٩٨٨ ; Islamabad , Islamic
University, Islamabad, ١٩٨٢; Islamabad the Beautiful, Islamic Research
Institute, Islamabad, ١٩٧٠; Mumtaz, Kamil Khan, Architecture in Pakistan,
Singapore, ١٩٨٥; Nilsson, S., The New Capitals of India, Pakistan and
Bangladesh, London, ١٩٧٥; Prospectus of Quaid-i-Azam University, Islamabad,
١٩٩٥- ١٩٩٦; Reza, M. H., Islamabad and Environs, Islamabad.
عليرضا نقوي