دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٤٠٦
| اسفزار جلد: ٨ شماره مقاله:٣٤٠٦ |
اَسْفِزار، يا اَسْفُزار، نام قديم ناحيه و شهري در جنوب هرات. اين
نام در حدود العالم (ص ٩٢) به صورت اَسْبُزار (اسبوزار يا اسپوزار) نيز آمده
كه به گفتة ماركوارت صورت فارسى آن اَسپِزار و برابر فارسى ميانة (پهلوي)
آن، اَسپِچار به معنى «اسپ چر» يا «چرا گاه اسب» است (نك: ص .(٢٢
به گفتة امين احمد رازي (د ١٠١٠ ق)، اسفزار در زمان او به سبزوار شهرت داشت
(٢/١٣١)، اما در متون تاريخى آن عصر و پس از آن به هر دو گونه (مثلاً نك:
اسكندر بيك، ١/١٤٠، ٢/١٠٨٥، جم؛ مرعشى، ١٩، ٢٠؛ استرابادي، ١٥٦) و نيز به گونة
كوتاه شدة سبزار (نك: مرعشى، ١٩؛ هدايت، ١٠/٦٧٨) ديده مىشود. آن را سبزوار
هرات مىناميدند تا از شهري به همين نام (بيهق قديم) در غرب نيشابور متمايز
شود (لسترنج، ٤٣٨).
اسفزار كه در گذشته تابع هرات بود، اينك به شين دند مشهور است (آدامك، و
در ٣٣ و ١٨ عرض شمالى و ٦٢ و ٨ طول شرقى قرار دارد. اين شهر در تقسيمات
كشوري افغانستان در ١٩٦٤م به ايالت فراه منضم شد ( افغانستان، ١٩٥؛
ايرانيكا ).
به گفتة حافظ ابرو ( تاريخ، ٣٥)، مورخ و جغرافى دان سدة ٩ق/١٥م، ولايت
اسفزار از سوي شرق به بلاد غور، از شمال به توابع هرات، از جنوب به توابع
فراه و سيستان و از جانب غرب به بيابانى كه ميان قهستان و سبزار (از
قريههاي اسفزار، نك: همو، زبدة...، ١١/٢٥٨، حاشية ١، قس: جغرافيا، ٤٠، كه مصحح
به خطا سبزار را شيراز خوانده است) و فراه واقع است، محدود مىشود. طول اين
ولايت از شمال به جنوب در حدود ٣ روز راه و عرض آن يك روز راه بوده است
(لسترنج، همانجا).
گفتهاند كه اسفزار را سامِ نريمان، بنياد نهاد و آبادان كرد و از روزگاران
كهن و حتى در دورة اسلامى در زمرة نواحى سيستان بوده است ( تاريخ سيستان،
٢٤، ٢٦، ٢٨؛ ياقوت، ١/٢٤٨). جغرافىدانان سدة ٤ق/١٠م، آن را از نواحى خراسان
دانستهاند (نك: اصطخري، ٢٦٤؛ ابن خردادبه، ٣٦؛ ابن حوقل، ٢/٤٣٠؛ مقدسى،
٢٩٥). به تصريح اصطخري (همانجا؛ نيز نك: ابوالفدا، ٤٥٧) اسفزار نام «كوره»
بوده است نه شهر، و ابن حوقل (همانجا) اسفزار را از لحاظ فراوانى سپاه،
شحنه و خراج فروتر از هرات دانسته است و مقدسى (ص ٢٩٥، ٢٩٨) در جايى كه
خراسان را شامل ٩ كوره و ٨ ناحيه نوشته، از اسفزار به عنوان يكى از نواحى
هرات ياد كرده است. اسفزار بجز مركز آن كه اسفزار نام داشته (نك: حافظ ابرو،
تاريخ، همانجا)، از ٤ شهر ديگر به نامهاي ادرسكر (ادرسكن)، كواشان، كواران و
كوشك تشكيل مىشده كه از آن ميان، كواشان از بقيه بزرگتر بوده است
(اصطخري، ٢٦٤، ٢٦٧؛ ابن حوقل، ٢/٤٣٩-٤٤٠؛ مقدسى، ٢٩٨، ٣٠٨؛ قس: حدود العالم،
همانجا، كه شهرهاي اسفزار را چنين آورده است: كواژان، ارسكن، كوژد و
جراشان).
اصطخري در مسالك الممالك (ص ٢٤٩؛ نيز نك: ابن حوقل، ٢/٤٢١) از يكى ديگر از
شهرهاي اين ولايت به نام خاستان (خاشان، جاشان) - سرحد جنوبى آن - نيز
نام برده است. از ميان اين شهرها، ادرسكن و كوشك اينك از توابع هرات به
شمار مىآيند (نك: بارتولد، ٦٤ ؛ باخ، ١٦٤؛ افغانستان، ١٩٦).
اسفزار در مسير جادة مهم هرات به سيستان قرار داشته (ابن رسته، ١٧٣-١٧٤؛
ابن حوقل، همانجا)، و به فراوانى آبهاي روان و باغستانها مشهور بوده است
(اصطخري، ٢٦٧؛ مقدسى، همانجا؛ حمدالله، ١٥٢).
به گفتة حافظ ابرو (همانجا) نواحى اسفزار بسيار آباد بوده، و زمينهاي آن از
كاريزها و رودي به نام ادرسكن كه از كوه غور سرچشمه مىگرفته، مشروب
مىشده است. اين رود، امروزه هارود نام دارد و به سمت جنوب غربى به
درياچة هامون مىريزد (بارتولد، .(٦٤-٦٥ اسفزار از ساليان دور به داشتن دژهاي
استوار مشهور بود كه مهاجمان را در تسخير شهر به دشواري مىافكند. اسفزاري
(١/١٠٧- ١٠٨) در شرحى از حصار مظفر كوه، استوارترين دژ اين ولايت، گويد: از
يك سو به رود اسفزار منتهى مىشد و از سوي ديگر ارگ آن بر قلة كوه بلندي
واقع بود و درون آن مسجد جامع و عمارتهاي عالى قرار داشت. گفته شده است
كه اين دژ به فرمان الب غازي برادر شهاب الدين غوري و حاكم هرات بنا
شده است (براي هويت الب غازي، نك: ابن اثير، ١٢/١٨٠-١٨١).
در هفت اقليم (رازي، ٢/١٣١) آمده است كه دژ مظفركوه بر پاية سنگى سخت قرار
داشت و آبهاي زيرزمينى اطراف آن چندان به سطح زمين نزديك بود كه
مهاجمان قادر نبودند به درون دژ نقب زنند (نيز نك: اسفزاري، ١/١٠٩). از ديگر
دژهاي اسفزار مىتوان به حصار شارستان، معروف به شهرستان بلقيس، و قلعة
بدرآباد و فرمكان كه بناي آن را به سلطان مسعود غزنوي نسبت دادهاند،
اشاره كرد (همو، ١/١٠٩-١١٢).
به سبب وجود همين دژها و كوههاي استوار، اسفزار مانند پارهاي از شهرهاي
خراسان و سيستان در قرون اولية اسلامى، پايگاه خوارج شمرده مىشد. در نيمة
دوم سدة ٢ق/٨م حصين خارجى، پس از آنكه شهرهاي سيستان را عرصة تاخت و تاز
خود قرار داد، به اسفزار پناه برد و همانجا در ١٧٧ق/٧٩٣م به دست والى
خراسان كشته شد (گرديزي، ٢٨٦-٢٨٧؛ تاريخ سيستان، ١٥٣-١٥٤؛ قس: ابن اثير،
٦/١٢٤).
همچنين حمزة بن آذرك، خارجى معروف، طى نبرد شديدي در اسفزار در ١٨٠ق/٧٩٦م
با عبدالله بن عباس نسفى - از سرداران على بن عيسى ماهان، والى خراسان -
شكست خورد و بسياري از يارانش كشته شدند (همو، ٦/١٥٠-١٥١؛ نيز نك: بازورث،
٢٠١). در ٢٥١ق/ ٨٦٥م وقتى كه عمّار خارجى به دست يعقوب ليث صفاري به
قتل رسيد، يارانش به كوههاي اسفزار پناه بردند. سپس يكى ديگر از خوارج به
نام عبدالرحيم با ١٠ هزار مرد جنگى بر ضد يعقوب بشوريد و بر كوههاي اسفزار و
هرات و برخى ديگر از نواحى خراسان چيره شد. يعقوب به مقابله رفت، ولى
سركردة خوارج از او امان گرفت و اميرصفاري «عمل اسفزار» بدو داد. اما سالى
نپاييد كه خوارج عبدالرحيم را بكشتند و ابراهيم بن اخضر را بر خود سالار
كردند؛ سپس جانشينى او از سوي يعقوب نيز به رسميت شناخته شد ( تاريخ
سيستان، ٢٠٧، ٢١٧- ٢١٨).
از گفتة اصطخري (همانجا) و ابن حوقل (٢/٤٤٠) مبنى بر اينكه مردمان اسفزار
«اهل جماعت» بودند، پيداست كه نفوذ خوارج در اين ولايت در سدة ٤ق/١٠م
كاستى پذيرفته، و يا از بين رفته بوده است. حمدالله مستوفى نيز در نزهة
القلوب (تأليف: ٧٤٠ق) از كتاب صور الاقاليم چنين نقل كرده كه «اهل آنجا
سنى شافعى مذهبند و در دين متعصب» (همانجا). از اين رو، روايت حدود العالم
(تأليف: ٣٧٣ق) مبنى بر اينكه اهالى اسفزار «خوارجند و جنگى» (ص ٩٢)،
احتمالاً از مأخذي قديمتر گرفته شده است.
اسفزار پس از تسلط سلجوقيان بر خراسان، از جمله ولاياتى بود كه به موسى
يبغو (بيغو) تعلق گرفت (ظهيرالدين، ١٨) و در سدة ٦ ق در قلمرو غوريان قرار
داشت. در سدة ٧ق/١٣م به تصرف مغولان درآمد (منهاج، ٢/١٤٠-١٤١؛ خواندمير،
٢/٦٠٧). سپس خاندان محلى آل كرتِ (ه م) هرات بر آنجا مستولى شدند (همو،
٣/٣٦٨)؛ اما به سبب شورشهاي پياپى واليان اسفزار، شهر دستخوش قتل و تاراج
شد. در ٧٠١ق/١٣٠٢م كه ملك حسامالدين و برادرش ملك ركن الدين، حاكمان
اسفزار، بر ضد ملك فخرالدين (حك ٦٩٧ -٧٠٦ق) شوريدند، فخرالدين طى ٣ لشكركشى
به اسفزار، شهر را فرا چنگ آورد و بسياري از اهالى را كشت و برخى ديگر را به
هرات تبعيد كرد. حتى ٢٠٠ تن از خواجگان و بزرگان آنجا را برهنه به هرات برد
و به بيگاري واداشت (سيفى، ٣٤٣- ٣٦٥؛ فصيح، ٣/٢).
ملك قطب الدين، پسر ملك ركن الدين نيز بر ضد غياثالدين كرت (حك ٧٠٧-
٧٢٩ق/١٣٠٧-١٣٢٩م) سر به شورش برداشت و با پرداخت مال بسيار به امراي
خراسان، بر آن شد تا با توافق آنان، اسفزار را از زير نگين فرمانروايان آل
كرت بيرون كند، اما اقدام او بىنتيجه ماند و ناچار با فرمانرواي آل كرت از
درِ صلح درآمد و در حكومت اسفزار بماند. با اينهمه، چندي بعد كه يسور (يساور)،
شاهزادة جغتايى ماوراءالنهر، هرات را آتش زد و سپاهى به اسفزار گسيل كرد،
قطب الدين با واگذاري مال بسيار به آنان، شهر را از غارت و چپاول بركنار
نگه داشت و خود را فرمانبردار يسور خواند و بدو پيام فرستاد كه اگر وي را به
لشكر مدد رساند، غياث الدين را از اسفزار مىراند و خطبه به نام او مىخواند
(سيفى، ٧١٧- ٧١٨). سپس ملك ينالتكين، حاكم فراه و برخى ديگر از شاهزادگان
سيستان را نيز با خود همراه كرد و آشكارا بر ضد غياث الدين سر به شورش
برداشت. غياثالدين به دنبال ناكامى سپاهى كه براي فرونشاندن شورش گسيل
داشته بود، سرانجام به تن خويش به اسفزار لشكر كشيد و قطب الدين را به
اسارت گرفت و بسياري از طرفداران او را كشت (نك: همو، ٧٢٦-٧٤٦؛ فصيح،
٣/٣٠-٣١).
اسفزار گرچه در يورش خوارزمشاهيان و مغولان آسيب جدي نديد، اما در لشكر كشى
اميرتيمور گوركان، دستخوش كشتار و تاراجى هولناك شد؛ چنانكه، اسفزاري، مورخ
دورة تيموري (د پس از ٨٩٩ق) در شرحى از موطن خود گويد: ولايتى كه در گذشته
به «باغچة هرات» شهرت داشت، اينك «در نهايت ويرانى و پريشانى است»
(١/١٠٧). امير تيمور وقتى خراسان را گشود، اميرشيخ را به امارت اسفزار، و يكى
از امراي خود را به نام تابان بهادر به شحنگى آنجا برگماشت، اما ديري
نپاييد كه اميرشيخ، شحنه را به قتل آورد و به دنبال هجوم دوبارة تيموريان،
به دژ بدرآباد سبزار پناه برد. سپس تيمور در ٧٨٥ق آهنگ اسفزار كرد و دژ را بر
سر امير شيخ و ديگر پناهندگان خراب كرد كه همگى جان سپردند. نيز فرمان داد
تا ٢ هزار اسفزاري را زير تودههايى از گل و خشت نهادند و منارهها برآوردند
(نظامالدين، ٩١؛ شرف الدين، ٣٥٧، حافظ ابرو، پنج رساله...، ٧٠؛ اسفزاري،
١/١١٢). به هر روي اسفزار در نتيجة يورشهاي تيموريان، برخلاف هرات كه كمتر
ويران شد، رونق و اعتبار گذشتة خود را از دست داد (نك: بارتولد، .(٦٥ به ويژه
آنكه در عهد سلطان ابوسعيد گوركان (حك ٨٥٤ -٨٧٣ق/١٤٥٠- ١٤٦٨م) نيز بار ديگر
مورد قتل و تاراج قرار گرفت. در ٨٦٤ق اميرخليل، سردار شورشى سلطان ابوسعيد
كه بر سيستان و قندهار چيرگى يافته بود، در حمله به اسفزار، شهر را آتش زد و
تاراج كرد (اسفزاري، ٢/٢٤٣-٢٤٦).
به روزگار صفويان، اسفزار از جمله شهرهاي هرات بود كه به تصرف ازبكان
درآمد. به گزارش مورخان عصر صفوي، اين شهر گاه صحنة جنگ صفويان با ازبكان
بود و گاه در آنجا اميران ازبك با يكديگر به كشمكش مىپرداختند (نك: روملو،
٣٤٥؛ اسكندربيك، ١/٥٥٩؛ قمى، ١/٢٤٥).
در عهد شاه طهماسب اول و شاه عباس بزرگ براي اسفزار و ايالت جنوبى آن،
فراه، يك حكمران گسيل مىشد. در سلطنت شاه طهماسب اول، يكان سلطان افشار
بر اين دو ولايت فرمان مىراند؛ ولى در ٩٨٨ق/١٥٨٠م چون به ياري امير
شورشى پوشنگ و غوريان برخاست، از امارت بركنار شد و يكى از امراي شاملو جاي
او را گرفت (اسكندربيك، ١/٢٥٤- ٢٥٥؛ واله، ٦٠١ -٦٠٢)، تا اينكه در سلطنت شاه
عباس بزرگ، اردوغدي خان افشار به امارت اسفزار و فراه دست يافت (اسكندر
بيك، ٢/١٠٨٥).
در اواخر فرمانروايى صفويان، در ١١٢٩ق/١٧١٧م ابداليها به رهبري عبداللهخان
سدوزايى، چون هرات را به چنگ آوردند، بر اسفزار نيز چيره شدند و از آن پس
اسفزار در قلمرو ابداليها قرار گرفت (مرعشى، ١٩-٢٠؛ استرابادي، ٦)؛ اما نادرشاه
در حمله به هرات، اسفزار را نيز در حصار گرفت و در ١١٤٤ق/١٧٣١م اسماعيل
خان، يكى از فرماندهان وي شهر را از چنگ ابداليها بيرون آورد (قدوسى، ٥٤٥؛
استرابادي، ١٥٥-١٥٦).
به روزگار قاجاريه و به ويژه در سلطنت محمدشاه (١٢٥٠- ١٢٦٤ق)، در
لشكركشيهاي ايران به هرات، اسفزار - كه در آن زمان بيشتر به سبزوار و سبزار
معروف بود - بارها صحنة نبرد ايرانيها و افغانها شد (نك: هدايت، ١٠/٦٦٨، ٦٧٩
-٦٨٠؛ رياضى،٣٢).
فريه١ كه در سدة ١٣ق/١٩م به اسفزار سفر كرده، گويد كه اين شهر در نتيجة
جنگهاي ميان حكمرانان هرات و قندهار ويران شده بود (نك: بارتولد، همانجا).
مك گرگور، افسر ارتش بريتانيا طى ديدارش از اسفزار در ١٨٧٥م گفته است: شهر
داراي دژ كوچكى با ديوارهاي بلند است و چندين خانه در درون و برون آن قرار
دارد (١/١٦٨)؛ اما به گفتة چارلز ادوارد ييت، كنسول بريتانيا در مشهد كه در
اواخر سلطنت ناصرالدين شاه سفري به سبزوار (اسفزار) داشته، شهر چنان پوشيده
از سبزه و باغ و درختان بلند بود كه خود شهر به دشواري از دور ديده مىشد
(ص ١٥-١٦). همو ادامه مىدهد: با اينكه سبزوار را شهر مىناميدند، اما همة مردم
در خارج آن زندگى مىكردند و دژ اصلى شهر تقريباً خالى از سكنه و ويران بود
(ص ١٦). ييت از ويرانههاي قلعهاي به نام قلعة دختر نيز ياد كرده (همانجا)
كه همان دژ صبا در سفرنامة فريه (نك: بارتولد، همانجا)، و دژ معروف مظفر كوه
در گزارش اسفزاريِ مورخ است.
اسفزار خاستگاه دانشمندان، علما و اديبان بسياري بوده است كه از ميان
ايشان به مشهورترين آنان اشاره مىكنيم: ابوالقاسم منصور بن احمد بن فضل
اسفزاري از فقها و صوفيان معروف سدههاي ٥ و ٦ق/١١ و ١٢م (سمعانى، الانساب،
١/٢٢٨؛ سبكى، ٤/٣١٢؛ ياقوت، ١/٢٤٨)؛ ابوالعز محمد بن على بن محمد اسفزاري؛
ابوحامد احمد بن اسحاق اسفزاري؛ قاضى ابوبكر محمد بن حسن اسفزاري از علماي
سدة ٦ق/١٢م (نك: بيهقى، ٧٥-٧٦؛ سمعانى، همانجا، نيز التحبير، ٢/١١٥)؛
معينالدين محمد زمچى اسفزاري، مورخ مشهور دورة تيموري و صاحب روضات الجنات
فى اوصاف مدينة هرات؛ ابوبكر اسفزاري شاعر عربىگوي سدة ٥ق/١١م (براي شرح
احوال و اشعار او، نك: باخرزي، ٢/٨٩٧ - ٩٠٠؛ نيز براي نام برخى ديگر از
شاعران منسوب به اسفزار، نك: عوفى، ١/١١١ - ١١٥، ١٥٨- ١٥٩؛ رازي، ٢/١٣١- ١٣٣).
مآخذ: ابن اثير، الكامل؛ ابن حوقل، محمد، صورة الارض، به كوشش دخويه،
ليدن، ١٩٣٩م؛ ابنخردادبه، عبيدالله، المسالكوالممالك، به كوشش دخويه،
ليدن،١٨٨٩م؛ ابن رسته، احمد، الاعلاق النفيسة، به كوشش دخويه، ليدن،
١٨٩١م؛ ابوالفدا، تقويم البلدان، به كوشش دوسلان، پاريس، ١٨٤٠م؛
استرابادي، محمد مهدي، جهانگشاي نادري، به كوشش عبدالله انوار، تهران،
١٣٤١ش؛ اسفزاري، محمد، روضات الجنات، به كوشش محمدكاظم امام، تهران،
١٣٣٨-١٣٣٩ش؛ اسكندر بيك منشى، تاريخ عالم آراي عباسى، به كوشش ايرج
افشار، تهران، ١٣٥٠ش؛ اصطخري، ابراهيم، مسالك الممالك، به كوشش دخويه،
ليدن، ١٩٢٧م؛ افغانستان، دفتر مطالعات سياسى و بينالمللى وزارت امور
خارجه، تهران، ١٣٧٢ش؛ باخ، اروين گروتس، جغرافياي شهري در افغانستان،
ترجمة محسن محسنيان، مشهد، ١٣٦٨ش؛ باخرزي، على، دمية القصر، به كوشش محمد
تونجى، دمشق، ١٣٩١ق؛ بازورث، ادموند كليفورد، تاريخ سيستان (از آمدن تازيان
تا برآمدن دولت صفاريان)، ترجمة حسن انوشه، تهران، ١٣٧٠ش؛ بيهقى، على،
تتمة صوان الحكمة، به كوشش محمد شفيع، لاهور، ١٩٣٥م؛ تاريخ سيستان، به
كوشش محمدتقى بهار، تهران، ١٣١٤ش؛ حافظ ابرو، عبدالله، تاريخ (بخش جغرافياي
خراسان)، به كوشش درتئا كراوولسكى، ويسبادن، ١٩٨٢م؛ همو، جغرافيا (قسمت ربع
خراسان، هرات)، به كوشش مايل هروي، تهران، ١٣٤١ش؛ همو، پنج رسالة تاريخى،
به كوشش فلكس تاور، پراگ، ١٩٥٨م؛ همو، زبدة التواريخ، به كوشش كمال حاج
سيدجوادي، تهران، ١٣٧٢ش؛ حدود العالم، به كوشش منوچهر ستوده، تهران،
١٣٤٠ش؛ حمدالله مستوفى، نزهة القلوب، به كوشش گ. لسترنج، ليدن،
١٣٣١ق/١٩١٣م؛ خواندمير، غياثالدين، حبيب السير، به كوشش محمد دبيرسياقى،
تهران، ١٣٥٣ش؛ رازي، امين احمد، هفت اقليم، به كوشش جواد فاضل، تهران،
١٣٤٠ش؛ روملو، حسن، احسن التواريخ، به كوشش عبدالحسين نوايى، تهران،
١٣٤٩ش؛ رياضى هروي، محمديوسف، عين الوقايع، به كوشش محمدآصف فكرت،
تهران، ١٣٦٩ش؛ سبكى، عبدالوهاب، طبقات الشافعية الكبري، بيروت، دارالمعرفه؛
سمعانى، عبدالكريم، الانساب، به كوشش عبدالرحمان بن يحيى معلمى، حيدرآباد،
١٣٨٢ق/١٩٦٢م؛ همو، التحبير، به كوشش منيره ناجى سالم، بغداد، ١٣٩٥ق/
١٩٧٥م؛ سيفى هروي، سيف، تاريخ نامة هرات، به كوشش محمد زبير صديقى،
كلكته، ١٣٦٢ق/١٩٤٣م؛ شرف الدين على يزدي، ظفرنامه، به كوشش عصام الدين
اورونبايوف، تاشكند، ١٩٧٢م؛ ظهيرالدين نيشابوري، سلجوقنامه، تهران، ١٣٣٢ش؛
عوفى، محمد، لباب الالباب، به كوشش ادوارد براون، ليدن، ١٣٢٤ق/ ١٩٠٦م؛
فصيح خوافى، احمد، مجمل فصيحى، به كوشش محمود فرخ، مشهد، ١٣٣٩ش؛ قدوسى،
محمد حسين، نادرنامه، مشهد، ١٣٣٩ش؛ قمى، احمد، خلاصة التواريخ، به كوشش
احسان اشراقى، تهران، ١٣٥٩ش؛ گرديزي، عبدالحى، تاريخ، به كوشش عبدالحى
حبيبى، تهران، ١٣٦٣ش؛ لسترنج، گ.، جغرافياي تاريخى سرزمينهاي خلافت شرقى،
ترجمة محمود عرفان، تهران، ١٣٣٧ش؛ مرعشى، محمد خليل، مجمع التواريخ، به
كوشش عباس اقبال، تهران، ١٣٦٢ش؛ مقدسى، محمد، احسن التقاسيم، به كوشش
دخويه، ليدن، ١٩٠٦م؛ مك گرگور، سى. ام.، شرح سفري به ايالت خراسان و
شمال غربى افغانستان، ترجمة مجيد مهديزاده، مشهد، ١٣٦٦ش؛ منهاج سراج،
عثمان، طبقات ناصري، به كوشش عبدالحى حبيبى، كابل، ١٣٢٨ش/ ١٩٤٩م؛
نظامالدين شامى، ظفرنامه، به كوشش پناهى سمنانى، تهران، ١٣٦٣ش؛ واله
اصفهانى، محمد يوسف، خلدبرين، به كوشش هاشم محدث، تهران، ١٣٧٢ش؛ هدايت،
عين الوقايع، به كوشش محمدآصف فكرت، تهران، ١٣٦٩ش؛ ياقوت، بلدان؛ ييت،
چارلز ادوارد، خراسان و سيستان، ترجمة قدرتالله روشنى زعفرانلو و مهرداد
رهبري، تهران، ١٣٦٥ش؛ نيز:
Adamec, L.W., Historical and Political Gazetteer of Afghanistan, Graz, ١٩٧٣;
Barthold, W., An Historical Geography of Iran, tr.S. Soucek, Princeton, ١٩٨٤;
Iranica; Markwart, J., Wehrot und Arang, Leiden, ١٩٣٨.
ابوالفضل خطيبى