دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٣٧٥
| اسرار دده جلد: ٨ شماره مقاله:٣٣٧٥ |
اَسْرارْدَده، محمد (١١٦٢-١٢١١ق/١٧٤٩-١٧٩٦م)،فرزند احمد بىزبان، شاعر،
تذكره نويس و از درويشان سلسلة مولويه.
وي در استانبول زاده شد و همانجا به تحصيل پرداخت و علاوه بر فارسى و
عربى، زبانهاي يونانى، لاتين و ايتاليايى را نيز فرا گرفت (بانارلى، ٧٨٩ ؛
لوند، .(I/٣٤٨ نخست قصد آن داشت كه به تدريس بپردازد، ولى پس از آشنايى با
شيخ غالب (١١٧١-١٢١٣ق) از سر صدق و اخلاص به طريقت مولويه پيوست و در
مولوي خانة غلطة (گالاتا) استانبول به تكميل تحصيلات مشغول شد و پس از سپري
كردن دورة رياضت، بهمقام «درويشى و دَدَگى» رسيد و در زمرة يارانصميمى و
مريدان نزديك شيخ غالب درآمد (اورال، ٣٤ ؛ ميدان لاروس، .(IV/٣٨١ از آن پس
لحظهاي از مرشد خود جدا نشد و در حجرة كوچكى در مولوي خانة غلطه اقامت گزيد و
باقى عمر كوتاهش را به سرودن اشعار صوفيانه گذراند (لوند، همانجا) و سرانجام،
در ٤٩ سالگى، پيش از شيخ خويش وفات يافت و در مولوي خانة غلطه به خاك
سپرده شد (بانارلى، همانجا).
تنها نكتة مهم زندگى اسراردده دوستى و صميميت عميقى بود كه بين او و شيخ
غالب وجود داشت. وي در بسياري از اشعار خود با تحسين و احترام از مرشدش ياد
كرده است. مرثية زيبايى كه شيخ غالب در سوگ مرگ نابهنگام او سروده، نشان
دهندة علاقه و دلبستگى متقابل آنهاست (گيب، .(IV/٢٠٧
اسراردده از شعراي بزرگ ادبيات ديوانى است. اغلب اشعار او رنگ مذهبى و
عرفانى دارد، خاصه اشعاري كه در ستايش شمس تبريزي و مولوي سروده شده، و
بيشتر آنها در قالب ترجيعبند، مخمس و رباعى است. وي در اشعار صوفيانة خويش
از سبك شيخ غالب پيروي مىكرد II/٩٩٩) , ٢ EI). هر چند اشعار او از قوت
چندانى برخوردار نيست، ولى اغلب آنها روان، روشن و حاوي احساسات لطيف
بشري است و شيوة بيانش نسبت به ديگر شاعران مولويه چندان پيچيده و
ابهامآميز نيست (گيب، ؛ IV/٢٠٨ قس: پكلجاي، .(VII/٣٢٤ شعر او همچون آينهاي
لطافت روح و عواطف باطنى صوفى سالكى را كه دور از جهان مادي خود را در
ميان ديوارهاي مولوي خانه منزوي ساخته، منعكس مىسازد، با اينهمه، سخنانش
در ميان تودة مردم جايى ندارد (گيب، همانجا).
آثار: ١. ديوان اشعار . ديوان كوچك اشعار او مجموعاً ١٦٠ صفحه است و به خط
عربى در ١٢٥٧ق در استانبول به چاپ رسيده است (ئوزگه، .(٢٨٦ ٢ و ٣.
«مباركنامه» و «فتوتنامه». اين دو منظومه كه در قالب مثنوي سروده شدهاند
و مضمون مذهبى دارند، نشان دهندة عشق و احترام اسراردده به على (ع) و
خاندان نبوت است. اين دو مثنوي در بخش آخر ديوان اشعار وي جاي گرفتهاند
(پكلجاي، همانجا؛ «دائرة المعارف...١»، .(XV/٤٣٩ ٤. تذكرة شعراي مولويه. اين
تأليف مهمترين اثر اسراردده بهشمار مىآيد و حاوي نمونة اشعار و شرح احوال
بيش از ٢٠٠ شاعر مولويه است (كاراعلى اوغلو، .(٧٢٧ چنانكه مؤلف در آغاز كتاب
آورده، نخست شيخ غالب بعضى از اشعار شعراي مولويه را كه پسنديده بوده،
گرد آورده، و با افزودن شرح حال برخى از آنان، مجموعهاي فراهم ساخته
بوده است (لوند، همانجا)، ولى به سبب اشتغال به ادارة مولوي خانه و
پذيرايى از زائران فراوان آنجا،فرصتاتمام آنرا نيافتهاست(اورال،همانجا)؛از
اينرو،مجموعه را به اسراردده سپرد تا آن را به صورت تذكرهاي تدوين كند
(لوند، همانجا). اما اسراردده در تنظيم اين تذكره همة منابع لازم را مطالعه
و بررسى نكرده است و بدينسبب، اين اثر ارزش چندانى ندارد (بانارلى،
همانجا)، بهويژه آنكه علاقة شخصى و ارتباط و دوستى او با برخى از شاعران آن
دوره، در تأليف اين تذكره تأثير داشته است. اين تذكره كه در ١٢١١ق (سال
وفات او) پايان يافته، در ١٣٠٩ق به اهتمام على انور تلخيص شده، و با
عنوان سماع خانة ادب در استانبول به چاپ رسيده است (گولپينارلى، .(١٦
از اسراردده لغتنامهاي نيز به ايتاليايى - تركى برجاي مانده است (لوند،
همانجا).
مآخذ:
Banarl o , N.S., T O rk edebiy @ t o t @ rih i, Istanbul, ١٩٨٧; EI ٢ ; Gibb,
E.J.W., A History of Ottoman Poetry, London,١٩٦٧;G N lp o narl o , A., Mevl ? n
? - dan sonra Mevlev Q lik, Istanbul , ١٩٥٣ ; Karaalioglu , S . K . , T O rk
edebiyat o tarihi, Istanbul, ١٩٨٠; Levend, A. S., T O rk edebiyat o tarihi,
Ankara, ١٩٨٤; Meydan-Larousse, Istanbul, ١٩٨٧; Oral, H., Seyh Galib, Istanbul,
١٩٨٩; Z zege, M.S., Eski Harflerle bas o lm o s t O rk ٥ e eserler katalogu,
Istanbul, ١٩٧١; Pekolcay, N., Isl @ mi t O rk edebiyat o , Istanbul, ١٩٨١; T O
rk ansiklopedisi, Ankara, ١٩٦٨.
جلال خسروشاهى