دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٣٤٢
| اسحاق افندي جلد: ٨ شماره مقاله:٣٣٤٢ |
اِسْحاقْ اَفَنْدي، يا خواجه اسحاق (١١٨٨-١٢٥١ق/١٧٧٤- ١٨٣٥م)،
رياضىدان و مهندس دورة عثمانى. وي در نارده (يا نارته، يا آرته) واقع در
جنوب يانيه (اكنون تابع آلبانى) زاده شد و از اين جهت به يانيوي نيز
شهرت يافته است. پدرش يهودي بود، اما به اسلام گرويد و نام عبدالله بر خود
نهاد. اسحاق پس از مرگ پدر به استانبول رفت و به يادگيري رياضيات و نيز
زبانهاي شرقى و غربى پرداخت (سامى، ٢/٨٩٩ -٩٠٠، ٦/٤٥٤٢-٤٥٤٣، ٤٧٨٨-٤٧٨٩؛
«دائرة المعارف...١»، ؛ XX/٢٣١ آديوار، ١٩٦ ؛ اونات، ١٠٦ ,٩٣ -٩٠ ؛ ثريا، ١/٣٢٨؛
٢ ؛ EIبستانى ).
بهگفتة اونات (ص اسحاق در ١٢٢١ق/١٨٠٦م مترجم بحرية عثمانى بود و در اين
مقام مأمور مذاكره با فرستادة انگلستان دربارة استحكامات ساحلى كشور خويش شد
و در اين مذاكرات توانست سياست دولت متبوع خود را پيش برد (نيز نك: ثريا،
همانجا؛ آقچورا، .(١٢٩ در ١٢٣١ق/١٨١٦م معلم رياضيات در آموزشگاه مهندسى
نظامى شد و در ذيقعدة ١٢٣٩/ژوئية ١٨٢٤ در ديوان همايون نيز به عنوان مترجم
بهكار پرداخت و در ١٢٤٢ق به مقام سرخليفگى رسيد. در ١٢٤٤ق/١٨٢٨م، پرتو
افندي (پرتو پاشاي بعدي)، رئيس ديوان همايون يا رئيس الكتاب، اسحاق افندي
را كه رقيبى نيرومند براي خويشتن مىشمرد، از اين مقام بركنار ساخت و
چنانكه گفته مىشود، با توسل به دستاويزهايى، مقامات مسئول را بر آن داشت
تا اسحاق را به عنوان ناظر ساختمان دژهاي مرزي به بالكان فرستادند. در
١٢٤٦ق/ ١٨٣٠م اسحاق از بالكان بازگشت و به كار در آموزشگاه مهندسى نظامى
ادامه داد و در رجب همان سال سرمدرس آموزشگاه شد. آنگاه به اصلاح
برنامههاي آموزشى و تجديدنظر در نظام گزينش استادان و معلمان آموزشگاه همت
گماشت. سيدعلى افندي (سيدعلى پاشاي بعدي)، سرمدرس سابق آموزشگاه كه
اينگونه اصلاحات را خوش نداشت، به تحريك پرداخت تا سرانجام، اسحاق افندي
را براي سرپرستى مرمت ساختمانهاي مذهبى به مدينة منوره فرستادند. وي به
هنگام بازگشت به استانبول در سوئز درگذشت و همانجا به خاك سپرده شد
(بروسهلى، ٣/٢٥٤؛ «دائرة المعارف»، نيز ثريا، همانجاها؛ قس: ٢ .(EI
اسحاق افندي بجز زبانهاي شرقى همچون عربى، عبري و فارسى، با زبانهاي
لاتين، يونانى و فرانسه نيز آشنا بود. حافظهاي بسيار نيرومند داشت و گفته
مىشود كه ضمن سفر حج، در مدت ٣ ماه قرآن را حفظ كرد (بروسهلى، همانجا؛
سامى، ٢/٨٩٩ -٩٠٠؛ بانارلى، .(٨٢٠
وي در كنار وظايف اداري و آموزشى خويش، به كار تصنيف نيز مىپرداخت و عمدة
شهرت او نيز از همين باب است. اثر عمدة وي با عنوان مجموعة علوم رياضيه در
٤ مجلد در استانبول منتشر شد (١٢٤٧-١٢٥٠ق/١٨٣١-١٨٣٤م). بيشتر مطالب اين
مجموعه از منابع فرانسوي در زمينة رياضيات، فيزيك، شيمى، هيأت و زمينشناسى
ترجمه شده است. اين مجموعه از نظر علمى ارزش چندانى ندارد، اما نخستين
كتابى است كه به زبان تركى دربارة دانشهاي جديد منتشر شده است. در اين
كتاب اصطلاحات علمى بسياري، برساخته از واژگان عربى، مانند مولد الماء در
برابر هيدرژن، مولد الحموضه در برابر اكسيژن، بهكار رفته است كه تا چند
سالى پس از فروپاشى دولت عثمانى و مدتها پس از آن در كشورهاي عربى همچنان
متداول بود. تأليفات اسحاق افندي نقش بزرگى در نشر علوم غربى در تركيه و
كشورهاي عربى داشته است (سامى، همانجا؛ بروسهلى، ٣/٢٥٤- ٢٥٥؛ ثريا،
بانارلى، همانجاها).
آثار: گذشته از مجموعة علوم رياضيه، اين آثار نيز از او به چاپ رسيده است:
١. آلات كيميويه (رساله دربارة ابزارهاي آزمايشهاي شيميايى). ٢. اصول
استحكامات. ٣. اصول الصياغه (يا الاصاغه )، در شيوة استفادة درست از سلاحهاي
آتشين و شرح ويژگى فلزات بهكار رفته در ساختن آنها و چگونگى ساختن توپ.
٤. تحفة الامراء، دربارة اردوسازي و نگهداري دژها. ٥. دكز لغمى رساله سى
(رساله دربارة لاي دريا).٦. عكس المرايا فى اخذ الزوايا، دربارة كاربرد برخى
از ابزارهاي رصد. ٧. قواعد ساميه، در تخطيط اراضى. ٨. كره رسالهسى (رساله
دربارة كره). ٩. نصب الخيام، دربارة اصول بر پا كردن چادر به هنگام
لشكركشى. اين كتاب در ١٢٤٢ق چاپ شد (بروسهلى، ٣/٢٥٥؛ بغدادي، ١/٢٠٣؛
بانارلى، همانجا؛ اوزگه، .(١٩٨٠
ترجمة اثري از زبان فرانسه با عنوان خانة زراع از او برجاي مانده است
(سامى، ٢/٩٠٠).
مآخذ: بروسهلى، محمدطاهر، عثمانلى مؤلفلري، استانبول، ١٣٤٢ق؛ بستانى؛
بغدادي، هديه؛ ثريا، محمد، سجل عثمانى ( تذكرة مشاهير عثمانيه )، استانبول،
١٣٠٨ق؛ سامى، شمسالدين، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣٠٦ق؛ نيز:
Adivar, A. A., Osmanl o t O rklerinde ilim, Istanbul, ١٩٤٣; Ak ٥ ura, Y., Osmanl
o devletinin dag o lma devri, Ankara, ١٩٨٥; Banarl o , N.S., T O rk edebiy ? t o
t ? rihi , Istanbul, ١٩٧١ ; EI ٢ ; Z zege , M. S., Eski harflerle bas / lm o s t
O rk ٥ e eserler katalagu, Istanbul, ١٩٧٩, vol.V; T O rk ansiklopedisi, Ankara,
١٩٧٢; Unat, F.R., X Bashoca Ishak Efendi n , Belleten, ١٩٦٤, vol. XXVIII, no.
١٠٩.
محمدعلى مولوي