دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٢٩٧
| استپاناكرت جلد: ٨ شماره مقاله:٣٢٩٧ |
اِسْتِپاناكِرْت١ ، مركز قراباغ عليا كه در دوران حاكميت شوروي با عنوان
ولايت خود مختار قراباغ كوهستانى (تركى: داغلى قراباغ مختار ولايتى، و
روسى: ناگورنو كاراباخسكايا آوتونومنايا اوبلاست١) شهرت داشته است(«دائرة
المعارف آذربايجان ؛ IX/٣٤ŠÃØýø¤øª XXIV(٢)/٥٢٧ , ٣.(BSE
دربارة نام پيشين اين شهر نظرهاي متفاوتى وجود دارد. در «دائرة المعارف
آذربايجان شوروي» و «دائرة المعارف بزرگ شوروي» آمده است كه اين شهر تا
١٩٢٣م خان كندي بوده، و پس از آن استپاناكرت ناميده شده است (همانجاها؛
XI/٦٠٤ , ٢.(BSEولى در «دائرة المعارف ارمنستان شوروي٣» چنين ذكر شده است
كه اين شهر تا ١٨٤٧م واراراكن٤ نام داشته، و در اين سال خان كند نام
گرفته است .(XI/١٢٤) دربارة سابقة تاريخى اين نامها آگاهى روشنى در دست
نيست. حمدالله مستوفى كه از سرزمين قراباغ ياد كرده، هيچ اشارهاي به
اين نامها نداشته است (ص ٥٦، ١٨١، ١٨٢). ميرزا جمال جوانشير قراباغى مؤلف
تاريخ قراباغ كه نگارش آن را به دستور شاه اميرخان قراباغى (بيگلروف) در
١٢٦٣ق/١٨٤٧م آغاز كرده، و بخش عمدة آن را در ١٢٩٢ق/١٨٧٥م به پايان
رسانيده، هيچ اشارهاي به نامهاي واراراكن و خان كندي نكرده است (ص ١ ،
٥٦). حال آنكه مآخذ ارمنى، سال تبديل نام واراراكن به خان كندي را در
١٨٤٧م نوشتهاند كه سال آغاز نگارش كتاب تاريخ قراباغ است. تنها عباسقلى
آقا با كيخانوف مؤلف كتاب گلستان ارم كه در فاصلة سالهاي ١٢٠٨- ١٢٦٣ق/١٧٩٤-
١٨٤٧م مىزيسته، ضمن بيان سخنى افواهى و عاميانه از خان كندي نام برده
است. وي ضمن شرح خرابههاي قلعه و بناهاي قرية رمانه (رمانه روستاي خان
كندي است) به نقل از «افواه ناس» آورده است كه «امير حاجان بلبله رمانه
خان كندي در» (ص ١٣٦). معلوم نيست اين همان خان كندي موردنظر باشد، زيرا
در برخى مناطق بهنامهاي خان كندي برمىخوريم(نك: لغتنامه ).چنين مىنمايد
كه خان كندي قراباغ تا زمان تغيير نام، روستايى بيش نبوده است (
بريتانيكا ).
تبديل نام خان كندي به استپاناكرت با نام استپان شائوميان٥ مرتبط است.
وي يكى از فعالان برجستة حزب بلشويك بود كه پس از سقوط دولت مساوات در
آوريل ١٩١٨م، رياست شوراي كميسرهاي ملى باكورا برعهده داشت. پس از حملة
نيروهاي انگليس به قفقاز، استپان شائوميان به همراه ٢٥ كميسر باكو دستگير
شد؛ آنان به ناحيهاي در ماوراء خزر فرستاده، و سرانجام در ١٩ سپتامبر ١٩١٨م
تير باران شدند XLVII/٥٤٧) , ٢؛ BSEXXIX/٢٩٩ , ٣.(BSEبدينمناسبت پس از تأسيس
ولايت خودمختار قراباغ كوهستانى در ٧ ژوئية ١٩٢٣، خان كندي به ياد استپان
شائوميان، استپاناكرت نام گرفت («دائرة المعارف ارمنستان شوروي»، .(XI/١٢٤
استپاناكرت در دامنة شرقى كوهستان قراباغ، در جلگة رود گارگار، ٢٦ كيلومتري
جنوب ايستگاه راهآهن آقدام بر سر راه شوسة يولاخ٦ نخجوان ( XXIV(١)/٤٨٨ ,
٣)، BSEدر ارتفاع ٨٣٧ متري از سطح دريا واقع است XL/٦٠٤) , ٢. راه شوسهاي
كه از اين شهر مىگذرد، باكو و تفليس (مراكز جمهوريهاي آذربايجان و گرجستان)
را به يكديگر مرتبط مىسازد. فاصلة استپاناكرت تا باكو ٣٢٩ كم است («دائرة
المعارف آذربايجان شوروي»، .(IX/٣٤ ميانگين دماي هواي شهر در زمستان
(ژانويه) ٥/٠- و در تابستان (ژوئيه) ٦/٢٢ سانتىگراد است («دائرة المعارف
ارمنستان شوروي»، همانجا). مقدار متوسط بارندگى سالانه ٥٦٠ ميلىمتر گزارش
شده است (نك: همانجاها). در ١٩٣٩م جمعيت استپاناكرت ١٠ هزار، در ١٩٥٩م، ٢٠
هزار، در ١٩٧٠م، ٣٠ هزار، در ١٩٧١م، ٣١ هزار و در ١٩٧٤ و ١٩٧٥م، ٣٣ هزار نفر
بوده است ( ٣، BSEهمانجا؛ بروكهاوس؛ بريتانيكا ). با شروع جنگهاي اخير
قراباغ، شماري از اهالى، اين شهر را ترك گفتند، از اينرو اكنون آمار درستى
از جمعيت در دست نيست.
تاريخچة شهر بسيار اندك و ناچيز است. در جريان اختلاف ميان دولتهاي ارمنستان
و آذربايجان قفقاز، حكومت مساواتيان كه خود را دولت جمهوري آذربايجان
مىناميد، پس از ٢٤ فورية ١٩١٩ نيروي نظامى به آنجا (خان كندي) كه يكى از
مناطق سوقالجيشى قراباغ است، گسيل داشت (هوانسيان، ٦٧- ٦٨). در ١٥ اوت
١٩١٩ مجمع هفتم ارامنة قراباغ موافقتنامهاي در ٢٦ ماده به تصويب رسانيد
كه طبق مادة ١٥ آن، نيروهاي جمهوري آذربايجان برپاية زمان صلح در خانكندي
مستقر مىشدند، ولى اين توافق مشكل اختلاف ميان دو دولت را بر سر قراباغ
حل نكرد (همو، ٩١، ٩٣)، چنانكه تاكنون نيز حل نشده باقى مانده است.
بيش از نيمى از محصولات صنعتى قراباغ عليا در استپاناكرت توليد مىشود.
رشتههاي صنعتى عمدة شهر اينهاست: بافندگى و بافت پارچههاي ابريشمى، توليد
روغن و جز آنها. يكى از صادرات عمدة استپاناكرت، ابريشم طبيعى است. در
١٩٥٤م توليد ابريشم نسبت به ١٩٤٠م دو برابر شد. در شهر محصولات صنايع سبك
همچون كفش، قالى، صنايع مواد خوراكى، لبنيات، الكتروتكنيك، مبلسازي،
مصالح ساختمانى، بتنريزي و آسفالت سازي وجود دارد ( ٣، BSE٢، BSEنيز «دائرة
المعارف آذربايجان شوروي»، همانجاها؛ «دائرة المعارف ارمنستان شوروي»، ١٢٥
.(XI/١٢٤,
اين شهر داراي دانشكدة تربيت معلم، آموزشگاههاي كشاورزي و پزشكى، هنرستان
موسيقى، موزة تاريخ، تئاتر و نيز پارك بزرگ، سالن كنسرت و جز آنهاست.
استپاناكرت داراي روزنامة محلى، ماهنامه و ايستگاه فرستندة راديويى است . در
١٩٨٣م در اين شهر ٨ بيمارستان، جمعاً داراي ٨٠٠ تختخواب، ٣٥ مركز پرستاري -
مامايى و بهداشتى، ٢١٠ پزشك و ٥٤٠ بهيار وجود داشت («دائرة المعارف آذربايجان
شوروي»،«دائرةالمعارف ارمنستان شوروي»، نيز ٢ ، BSEهمانجاها).
در مركز استپاناكرت آثاري از عهد باستان تا اواخر سدههاي ميانه كشف شده
است كه از آن جملهاند: ابزار آلات، سلاحها، سكهها، زيورآلات، جامها،
سرستونها و صليبهاي سنگى («دائرة المعارف ارمنستان شوروي»، همانجاها).
مآخذ: باكيخانوف، عباسقلى، گلستان ارم، بهكوشش عبدالكريم علىزاده و
ديگران، باكو، ١٩٧٠م؛ جوانشير قراباغى، ميرزا جمال، تاريخ قراباغ، باكو،
١٩٥٩م؛ حمدالله مستوفى، نزهة القلوب، بهكوشش گ. لسترنج، ليدن، ١٣٣١ق؛
لغتنامة دهخدا؛ هوانسيان، ريچارد جى، «درگيريهاي ارمنستان و آذربايجان بر سر
مسألة قراباغ»، قفقاز در تاريخ معاصر، ترجمة كاوة بيات و بهنام جعفري، تهران،
١٣٧١ش؛ نيز:
Armyanskaya sovetskaya entsiklopediya, Erevan, ١٩٨٥; Azarbaijan sovet
ensiklopediasi , Baku , ١٩٨٦ ; Britannica ; Brockhaus; BSE ٢ ; BSE ٣ .
عنايتالله رضا