دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٢٩٦
| الاستبصار جلد: ٨ شماره مقاله:٣٢٩٦ |
اَلاِْسْتِبْصار، عنوان مجموعهاي در حديث از ابوجعفر محمد بن حسن
طوسى (د ٤٦٠ق/١٠٦٨م)، چهارمين كتاب از كتب اربعة اماميه.
نام كامل كتاب الاستبصار فى ما اختلف من الاخبار است كه به روشنى بيانگر
محتواي آن است. شيخ طوسى در بيان انگيزة تأليف، در مقدمه چنين آورده است
كه پس از تأليف مجموعة مفصل تهذيب الاحكام، از او خواسته شد تا مجموعهاي
مختصرتر تهيه كند كه تنها احاديث «مختلف» (ناهمخوان) در آن مقايسه شده
باشند. وي نيز در پى اين درخواست برآن شد تا اثري پديد آورد كه محل رجوع
دانشوران و در عين حال راهنماي مناسبى براي مبتديان باشد (١/٢- ٥). از
اينرو به تأليف الاستبصار همت گماشت. طوسى در اين اثر علاوه بر اينكه
احاديث مربوط به هر باب را در يكجا فراهم آورده، به نقد و بررسى سندي و
محتوايىِ آنها نيز عنايت داشته، و در باب باب آن پيشنهاد خود را براي رفع
ناهمخوانىِ ظاهري ميان احاديث، يا ترجيح گروهى از روايات بر گروهى ديگر
ارائه كرده است. شيوههاي جمع بين احاديث و رفع ناهمخوانيها كه در فقه
شيخ طوسى جايگاهى ويژه دارد، بهخصوص در كتاب الاستبصار او بازتاب يافته
است. از همينرو، اين كتاب را نمىبايد تنها يك مجموعة محض از احاديث بهشمار
آورد و ارزش فقهى آن را از نظر دور داشت. ترتيب ابواب الاستبصار نيز همانند
ديگر كتب اربعه، برپاية طبقهبندي معمول در آثار فقهى صورت گرفته است.
اگرچه شيخ طوسى در تأليف الاستبصار تا حد زيادي بر تأليف پيشين خود تهذيب
اتكا داشته است، اما الاستبصار از نظر هدف كلى تأليف، هم از ديدگاه باب
بندي و هم از نظر شيوة ترتيب احاديث در هر باب ويژگيهاي خود را داراست و
اثري مستقل شناخته مىشود. اين استقلال در فهرستىكهمؤلفازآثار خود بهدست
داده است ( الفهرست، ١٨٩) و هم در كلام عالم معاصرش نجاشى (ص ٤٠٣)
بهروشنى تأييد شده است (قس: بروكلمان كه آن را تلخيصى از تهذيب شمرده
است، .(GAL,S,I/٧٠٧
طبقهبندي كتاب الاستبصار براساس تقسيم مؤلف در ٣ جزء بوده است (نك: ٤/٢٠٤-
٣٠٥، ٣٤٢-٣٤٣) كه ٢ جزء نخست آن به مباحث عبادات (به جز جهاد) و جزء اخير
به ديگر ابواب فقهى اختصاص داده شده است. مؤلف معمولاً در هر باب احاديث
موردپذيرش خود را پيشتر آورده، و سپس به ذكر احاديث مقابل آنها پرداخته، و
آنگاه وجهِ «جمع» و برقراري الفت بين مدلول آنها را در حد امكان تبيين
كرده است. از نظر اسنادهاي احاديث، وي در آغاز بر آن بود كه احاديث را با
اسانيد آنها ضبط نمايدو تا اندازهاي در دو جزء نخستين اين شيوه را رعايت
كرده است، اما در جزء اخير، اسانيد را بهاختصار آورده، و به سبك كتاب
تهذيبِ خود و پيشتر از آن سبك ابن بابويه در فقيه، اسانيد خود به اصول
روايى را در پايان اثر آورده است (براي نمونهاي كهن از بررسيهاي انجام
شده دربارة اعتبار رجالىِ اسانيد طوسى در الاستبصار، مثلاً نك: علامة حلى، ٢٧٦؛
براي معرفى چند بررسى ديگر، نك: دانشپژوه، ٣/١٠٨٦-١٠٨٧).
برپاية آماري كه مؤلف خود از احاديث ياد شده در الاستبصار بهدست داده، شمار
آنها ٥١١ ،٥ است (نك: ٤/٣٤٢)، حال آنكه در چاپ تحقيقى از كتاب الاستبصار،
شمارة احاديث به ٥٥٨ ،٥ حديث بالغ شده است و چنين اختلافى در شماره
مىتواند به شيوة شمارش درمورد پارهاي از احاديث خاص مربوط گردد.
الاستبصار يكبار در ١٣٠٧ق در ٣ جلد در لكهنو (هند) به چاپ سنگى رسيد و بار
ديگر در سالهاي ١٣١٥-١٣١٧ق در تهران تجديد چاپ شد. چاپ تحقيقى آن به كوشش
حسن موسوي خرسان و به اهتمام محمد آخوندي در نجف (١٣٧٥-١٣٧٦ق) در ٤ مجلد
(جزء سوم در ٢ مجلد) منتشر شد و بارها تجديد چاپ گرديد.
دربارة نسخ كهن الاستبصار، نخست بايد از نسخهاي ناقص ياد كرد كه به گزارش
آقابزرگ تهرانى ( الذريعة، ٢/١٤- ١٥) در كتابخانة سيدهادي كاشف الغطاء در نجف
به خط جعفر بن على مشهدي وجود داشته است. برپاية اين گزارش، نسخة ياد شده
با دستخط شيخ طوسى مقابله شده، و تاريخ فراغ از آن ٥٧٣ق بوده است. سپس
بايد به نسخهاي محفوظ در كتابخانة مرعشى اشاره كرد كه در سدة ٨ق كتابت شده
است (نك: مرعشى، ٤/٣٨٦-٣٨٧؛ براي فهرستى از نسخ مربوط به سدة ١٠ق به بعد،
نك: حجتى، ٦٠٩ به بعد: با تصحيح تاريخ نسخة روضاتى به ٩٦٥ق، تاريخ نسخة
آصفيه به ٩٨٤ق، تاريخ نسخة ٣٨٣ برگىِ ملك به ٩٨٠ق؛ قس: روضاتى، ٦٨١؛
آصفيه، ٤/٢٣٧؛ ملك، ١/٣٦؛ براي تكميل فهرست ياد شده در سدة ١٠ق، نك: نسخة
مورخ ٩٥١ق، مركزي، ٨/٨٣؛ نسخهاي محتملاً از سدة ١٠ق، نك: مرعشى، ٢/١٨١-١٨٢؛
نيز براي وصف تفصيلى نسخهاي مورخ ١٠٧٥ق، نك: نالينو، .(١٥-٢٢
تأليف آثاري به عنوان شرح، تعليق يا حاشيه بر الاستبصار از اواخر سدة
١٠ق/١٦م بهطور شاخص ديده مىشود؛ از مهمترين آنهاست: ١. حاشيهاي از محمد
بن على بن حسين عاملى، صاحب مدارك (د ١٠٠٩ق) كه به همراه متن الاستبصار
در نسخةروضاتىمحفوظ مانده است (نك:روضاتى،همانجا؛نيز آقابزرگ،همان،٢/١٦)؛ ٢.
حاشيهاي از حسن بن زينالدين عاملى، صاحب معالم (د ١٠١١ق) كه افندي در
رياض العلماء (١/٢٣٢) از آن ياد كرده است (نيز نك: آقابزرگ، همان، ٦/١٨)؛ ٣.
حاشيهاي از ميرزا محمد استرابادي صاحب منهج المقال (د ١٠٢٨ق) كه نسخ آن
در نجف و مشهد نشان داده شده است (نك: همان، ٦/١٩؛ فاضل، ١/٢١٩-٢٢٠)؛ ٤.
استقصاء الاعتبار، كه شرحى است از ابوجعفر محمد بن حسن بن زينالدين عاملى
(د ١٠٣٠ق) و آقابزرگ (همان، ٢/٣٠-٣١) نسخى چند از آن را معرفى كرده است؛ ٥.
حاشيهاي از سيديوسف خراسانى (در نيمة نخست سدة ١١ق؛ براي نسخة آن، نك:
همان، ٦/١٩)؛ ٦. مناهج الاخبار، كه شرحى است از كمالالدين (يا نظامالدين)
احمد بن زينالعابدين عاملى (زنده در ١٠٣٩ق؛ براي نسخة بخشى از آن، نك:
آستان قدس، ٥/١٨٢)؛ ٧. شرحى از مولا محمدامين استرابادي (د ١٠٣٦ق؛ براي
بررسى، نك: آقابزرگ، همان، ١٣/٨٣؛ نيز نسخة متن به خط او، نك: مرعشى، ١٣/٥١)؛
٨. تعليقهاي از ميرمحمدباقر استرابادي، معروف به ميرداماد (د ١٠٤٠ يا ١٠٤١ق)،
كه گاه از آن به شرح نيز تعبير شده است. نسخههايى از آن در كتابخانة
سپهسالار تهران (نك: ابن يوسف، ١/٢٤٤، ٣٤٥) و كتابخانة چستربيتى در دوبلين (
آربري، شم موجود است (نيز نك: آقابزرگ، همان، ١٣/٨٣؛ I/٧٠٧ ؛ GAL,S, براي
وصفى از نسخة سپهسالار، نك: موسوي، ٧٤٠)؛ ٩. جامع الاخبار، كه شرحى است از
عبداللطيف بن على ابن ابى جامع (د ١٠٥٠ق؛ براي بررسى آن، نك: آقابزرگ،
همان، ٥/٣٧- ٣٨؛ نيز نسخة متن به خط او در پاريس، نك: بلوشه، شم ٦٦٦١ )؛ ١٠.
حاشيهاي از محمود بن غلامعلى طبسى (زنده در ١٠٨٤ق) كه نسخة خطى آن در
كتابخانة مرعشى نگهداري مىشود (نك: مرعشى، ١٧/٣١٣)؛ ١١. كشف الاسرار، كه
شرحى است از نعمتالله جزايري (د ١١١٢ق) و نسخههاي خطى متعددي از آن را
آقابزرگ (همان، ١٨/١٧) نشان داده است (نيز نك: همان، ٦/١٩، ١٣/٨٧)؛ ١٢. شرحى
از محسن بن حسن اعرجى (د ١٢٢٧ق) كه آقابزرگ (همان، ١٣/٨٦ -٨٧) نسخهاي از
آن را در كاظمين ديده بوده است (براي ديگر شروح و حواشى، نك: آقابزرگ،
همان، ٦/١٨-١٩، ١٣/٨٤ -٨٦، نيز نك: مقدمه، «ص»؛ دانشپژوه، ٤/٤٥١).
مآخذ: آستان قدس، فهرست؛ آصفيه، خطى؛ آقابزرگ، الذريعة؛ همو، مقدمه بر
التبيان طوسى، بيروت، داراحياء التراث العربى؛ ابن يوسف شيرازي، فهرست
كتابخانة مدرسة عالى سپهسالار، تهران، ١٣١٣-١٣١٥ش؛ افندي، عبدالله، رياض
العلماء، بهكوشش احمد حسينى، قم، ١٤٠١ق؛ حجتى، محمدباقر، «بررسى آثار شيخ
طوسى و گزارش نسخههاي خطى آنها...»، يادنامة شيخ طوسى، مشهد، ١٣٥٤ش، ج ٣؛
دانشپژوه، محمدتقى، نشرية كتابخانة مركزي دانشگاه تهران، ١٣٤٤ش؛ روضاتى،
محمدعلى، «فهرست نسخههاي مصنفات شيخ طوسى موجود در كتابخانة روضاتى»،
يادنامة شيخ طوسى، مشهد، ١٣٥٤ش، ج ٣؛ طوسى، محمد، الاستبصار، بهكوشش حسن
موسوي خرسان، نجف، ١٣٧٥- ١٣٧٦ق؛ همو، الفهرست، بهكوشش محمدصادق بحرالعلوم،
نجف، ١٣٨٠ق/١٩٦٠م؛ علامة حلى، حسن، رجال، نجف، ١٣٨١ق/١٩٦١م؛ فاضل، محمود،
فهرست نسخههاي خطى كتابخانة جامع گوهرشاد، مشهد، ١٣٦٣ش؛ مرعشى، خطى؛
مركزي، خطى؛ ملك، خطى؛ موسوي بهبهانى، على، «تعليقة ميرداماد بر استبصار
طوسى»، يادنامة شيخ طوسى، مشهد، ١٣٥٤ش، ج ٣؛ نجاشى، احمد، الرجال، بهكوشش
موسى شبيري زنجانى، قم، ١٤٠٧ق؛ نيز:
Arberry; Blochet; GAL,S; Nallino, M., X Ab = Ga q far ... a t - t = s / e un
nuovo manoscritto del suo Kit ? b al-Istib s ? r n , RSO, ١٩٤٧, vol. XXII.
بخش فقه، علوم قرآنى و حديث