بیندیش قوله تعالی: )بَلْ لَهُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ([١] چه معنا دارد و )وَ إِنْ مِنْ شَیءٍ إِلَّا یسَبِّحُ بِحَمْدِهِ [٢](بهر چه گفت: )وَ سَخَّرْنَا مَعَ دَاوُودَ الْجِبَالَ یسَبِّحْنَ وَ الطَّیرَ[٣]( چگونه باشد؟

اگر چشم حقیقت‌بین گشاده داری، بنگر که انسان و حیوانات و جمادات نیز در این حکم داخلند. بیش از آن نیست که اصطلاح و استعاره مختلف است و فضول و تکلّف انسان زیادت. اگر نه نظامی گفته:

بیت

همه هستند سر گردان چو پرگار پدید آرنده خود را طلب کار

و هرآینه هر جست و جوئی را گفتگویی است و هر گفتگویی راجستو جوئی و هر معاملتی را روشی، کما قال الله تعالی: )قُلْ كُلٌّ یعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ([٤].

حکیم حجاز گفت: حجّت دیگر آن است که ما را مالک شما گردانیده‌اند، چنانچه قرآن مجید بدان ناطق است: )أَوَ لَمْ یرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَیدِینَا أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ([٥] و شما را برای ما به وجود آورده‌اند که فرمود: )اللَّهُ الَّذِی جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعَامَ([٦] و از برای ما مسخّر و مأمور گردانیده‌اند که: )وَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِی الْأَرْضِ جَمِیعًا ([٧] و قوله تعالی: )لِتَرْكَبُوا مِنْهَا وَ مِنْهَا تَأْكُلُونَ ^ وَ لَكُمْ فِیهَا مَنَافِعُ وَ لِتَبْلُغُوا عَلَیهَا حَاجَةً فِی صُدُورِكُمْ

[١] . (بلكه هر چه در آسمان‌ها و زمين است از آن اوست و همه فرمانبر اويند) بقره/ ١١٦.

[٢] . (و هيچ چيز نيست مگر آنكه او را به پاكى ياد مى‌كند و مى‌ستايد) اسراء/ ٤٤.

[٣] . (و كوه‌ها و پرندگان را با داود مسخر كرديم كه با او تسبيح مى‌گفتند) انبیاء/ ٧٩.

[٤] . ( بگو: هر كس فرا خور سرشت و عادت و روش خويش كار مى‌كند) اسراء/٨٤.

[٥] . (آيا نديدند كه ما با دستان [قدرت‌] خود براى ايشان چهارپايانى آفريديم كه آنها را در اختيار دارند) یس/ ٧١.

[٦] . (خداست كسى كه چهارپايان را براى شما پديد آورد) غافر/ ٧٩.

[٧] . جاثیه/ ١٣.