حکیم خراسان گفت: شرف مردم بدان خاصیّت است که باطن ایشان تصفیه می‌یابد و نفس تزکیه می‌پذیرد، پس به واسطه علم به اخلاق الهی موصوف می‌شوند و این خاصیّت به غیر از انسان، هیچ موجودی را نیست.

همای گفت: ما را نیز به تهذیب اخلاق و تبدیل اوصاف ارشاد می‌کنند. نمی‌بینی که حیوانات وحشی با اندک روزگار چگونه اهلی می‌شوند و اوصاف سَبُعی را به چه نوع از باطن خود محو می‌کنند و طیور جارحه را نیز همین خاصیّت است که سبب الفت و مؤانست شده است و در بعضی هوام الارض همین صفت می‌توان یافت.

شما را بر ما در این معنا چه فضیلت است؟

حکیم خراسان گفت: شک نیست که شما را تبدیل اخلاق هست؛ اما از خوف مردم به وهمی که در وجود شما متمکّن است و جنبش علم حیوانات مطلع از آنجاست.

باز تبدیل اخلاق ما از خوف آخرت و عذاب و هول[١] اللهی مطلع است و این همه از فیض نور عقل و نور علم باشد، چنانچه گفته شده است.

همای گفت: اگر از مؤثر همان نوع صفت‌ها صادر می‌شود که از اثرش، پس یقین شد که شما را از جوهر عقل نقصان بیش است از فضیلت،که امام صادق (علیه السلام) فرمود: «العقل آلة اعطیناه لمعرفة العبودیّة لا بمعرفة الربویّة»[٢]؛ چون عقل برای معرفت عبودیّت است. بر تو ثابت کردم که رسوخ ما در این معنی زیادت از شماست، چنانچه در بیان آمد.

حکیم خراسان گفت: ای غافل! کمال حیوان آن است که به صفتی از اوصاف انسان رسد، و کمال انسان آن است که به اخلاق الهی مهذّب گردد.

بیت

[١] . ترس از کاری که راه آن دریافت نشود

[٢] . اسرار التوحيد ص ٣١٥