جعفر بن محمّد صادق (ع) در جوانى به شدّت عبادت مى‌كردند. روزى پدرشان ايشان را در حال طواف ديدند كه از عبادت، به شدّت عرق كرده‌اند. لذا رو به وى نموده و مى‌فرمايند:

«يَا بُنَىَّ دُونَ مَا أَرَاكَ تَصْنَعُ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا أَحَبَّ عَبْداً رَضِىَ عَنْهُ بِالْيَسِيرر؛

فرزندم! كمتر از آنچه مى‌بينم، عبادت كن. اگر خداوند متعال بنده‌اى را دوست داشته باشد، به عبادت اندك او نيز خشنود مى‌شود.»

سپس چنين ادامه مى‌دهند: «بردبارى بر مشكلات از گنج‌هاى ايمان است!»[١]

امام على (ع) نيز به فرزندشان امام حسين (ع) همين توصيه اعتدال را دارند.[٢] امام حسين و امام صادق (ع) هر دو امامان بعدى خواهند بود و تربيت كنندگان آنان نيز خود امام هستند. امامى كه مى‌خواهد امام بعدى را تربيت كند، فقط به مناسك توجّه نمى‌كند، بلكه به اعتدال در عبادت و برخوردارى از ديگر عناصر دين (مانند صبر) دعوت مى‌كند. امام على (ع) تربيت شده رسول خدا (ص) است. جالب اينكه رسول خدا (ص) نيز امام على (ع) را به رفق در عبادت فرامى‌خواند.[٣] اينكه حضرات معصومان (ع) تربيت شدگان خود را از افراط در عبادت نهى كرده و آنان را، كه امام پس از خودشان مى‌باشند- به اعتدال در عبادت فرامى‌خوانند، مهم است؛ امّا مهم‌تر از آن، اين است كه صبر و بردبارى را از كنزهاى ايمان مى دانند! اگر از بردبارى به عنوان كارى مهم و نه دينى ياد مى‌كردند، باز هم چندان مهم نمى‌بود. مهم اين است كه بين بردبارى و ايمان، پيوند برقرار كرده‌اند! اين، فضاى جديدى را در تعريف تربيت دينى و قلمرو آن باز مى‌كند و پرسش مهمّى را مطرح مى‌كند كه اساساً تربيت دينى چيست؟

معناى تربيت دينى‌

به راستى تربيت دينى چيست؟ و فرزند با ايمان كيست؟ پرسشى ساده، امّا پاسخى دشوار دارد. واقعيت اين است كه آنچه بيش و پيش از هر چيزى اهمّيت دارد، معناى تربيت دينى است. از گلوگاه‌هاى اساسى تربيت دينى، داشتن تعريف دقيق از آن است. ما بيش از آنكه به مغز تربيت دينى بپردازيم، به پوسته آن پرداخته و فقط شعار داده‌ايم. تا ندانيم ماهيت تربيت دينى چيست و شاخص‌هاى فرزند با ايمان كدام است، چگونه مى‌توانيم موقعيت فعلى خود را ارزيابى و براى آينده برنامه‌ريزى كنيم و درجه ايمان و ديانت فرزندان و موفّقيت متربّيان را اندازه‌گيرى كنيم؟ فقدان تعريف مشخّص، از عوامل ناكامى در تربيت دينى است.

رويكردها

درباره تربيت دينى، دو رويكرد وجود دارد: رويكرد مناسكى و رويكرد معرفتى، اخلاقى. در رويكرد نخست، تربيت دينى يعنى انتقال مناسك‌