از آفات مشاهده افعالى كه منسوب به غير فاعل حقيقى است پرهيز و دورى مى‌كنند؛ و نقطه‌هاى چهار گانه اين حركت نيز اشاره است به قلم‌هاى چهار گانه طبيعى و نون‌هاى عنصرى‌[١]، قلم‌هاى چهار گانه كسانى‌اند كه‌

[١] - شيخ عبد الرزاق كاشانى گويد: نون، عبارت است از علم اجمالى در مقام احديت، و قلم مرتبه تفصيل است؛ و لوح عبارت است از كتاب مبين و نفس كلى- پايان سخن كاشانى- مؤيد الدين جندى در شرح فصوص الحكم گويد: نونى كه محل اجتماع مداد مواد حرفى نفسى رحمانى مى‌باشد، از آن جهت كه امّ الكتاب است داراى پنج مرتبه مى‌باشد:

مرتبه نخستين تعيّن اول است و آن جمع تمام حقايق كيانى و ربّانى و حروف مؤثر وجوبى و متأثر امكانى كه امّ الكتاب است مى‌باشد، شارح مفتاح الغيب گويد: اين به واسطه اشتمالش بر نون‌هاى چهار گانه باقى است، از اين جهت صورتش عالم انسان كامل است- چنان كه حضرت شيخ قدس سره در تفسير فاتحه« اعجاز البيان» گويد: او( انسان كامل) كتاب جامع است و بين مقام اسماء و مسمى قرار دارد-.

دوم دوات خمير مايه ماده حروف الهى نورى و هيولاى صور فعلى وجودى و« عماى» ربوبى است كه پروردگار ما پيش از آنكه خلق را بيافريند در آن بود؛ جندى گويد: آن امّ الكتاب است؛ شارح كتاب مفتاح گويد: آن يك چهارم دايره هويت كبراست كه يك دوّم آن بر اطلاق خود باقى است و يك دوم ديگر شامل دو نون دو قوس وجوب و امكان مى‌باشد.

سوّم اصول حقايق كونى است كه عبارت از احديت جمع تمام موجودات است و رسول خدا ٦ بدان اشاره كرده و فرموده: اولين چيزى كه خداوند آفريد« درّه» بود و آن ام الكتاب است كه مسطور در« رقّ» وجودى منشور است و آن« غماء» عبوديت مى‌باشد.

چهارم ام الكتاب مبين است و آن لوح محفوظ مى‌باشد كه نزد اهل نظر به نام نفس كلى ناميده مى‌شود و محل تعينش از اجسام فلك كرسى- كرسى كريم- است كه در آن تفاصيل تعينات مظاهر كاملان، از كتاب‌ها و سوره‌ها و آيات و كلمات است كه ما اين بخش چهارم را در تعليق بر لوح محفوظ- از قول جندى- نقل كرديم.

پنجم نون اقدار و مقدورات است و آن عبارت از امّ الكتابى است كه در روحانيت روح قمر و روحانيّت فلك آن قرار گرفته است، و آن آسمان اسم« الخالق» است و محل اجتماع تابش‌هاى عالى و نورهاى مختلف و اتصال‌ها و انفصالهاست.

شارح مفتاح گويد: از اين جا كتاب محو و اثبات بين جزئيات نقش مى‌پذيرد.

همو گويد: نسبت اثر اولين مراتب كه به نام مرتبه جمع و وجود ناميده مى‌شود، به آنچه كه تحت آن است، جمعيتى از اصول حقايق الهى و كونى و كليات آنهاست، مانند وجود عام و مانند امّ الكتاب، يعنى اصل كتاب وجود كه به نام نون است، و آن از جهت لغت به معنى دوات است، چون محل اجتماع مدّات مواد نقش‌هاى عالم است، نسبت« نر» است به« ماده» يعنى از حيث اين كه تأثير در تعينات و تعددات- خواه كلى باشد و يا جزئى- خاص مرتبه است.- حضرت شيخ قدس سره در تفسير فاتحه« اعجاز البيان» آن را خزانه جامع و امّ الكتاب ناميده، براى اينكه نفس رحمانى، وجودى منبسط و تجلى‌اى سارى و رقّى منشور است كه مانند خمير مايه گرديده است- يعنى به واسطه انبساط و گسترش صورت وجودى در آن- انبساطى كه عبارت از بودن ظاهر حق تعالى آينه‌اى مر باطنش راست، زيرا مؤثر و اثر بخش داراى درجه« نر» بودن است و آن هيئت و شكل قابل، داراى درجه« ماده» بودن است، و مرتبه داراى درجه محلّيّت و نتايج آثار و تعيّنات مى‌باشد.