قراءات يكي از دانش‌هاي علوم قرآني است[٣] كه در تفسير بحرالعلوم به شكل گسترده‌اي مطرح شده است. سمرقندي به نقل از بزرگان اين فنّ معمولاً دو يا چند وجه را در قرائت كلمه‌اي از يك آيه بيان مي‌دارد و سپس به توجيه لفظي يا معنايي وجوه مزبور مي‌پردازد و اغلب نيز آن وجوه را مورد تأييد قرار مي‌دهد و مي‌پذيرد و ـ چنان كه شيوة او در سراسر تفسير است ـ به نقد، ارزيابي، ردّ و ترجيح اقوال نمي‌پردازد؛ با اين وجود او به دلايل هر قرائت به شكل دقيق و علمي مي‌پردازد و گاه يك قرائت را بر قراءات ديگر ترجيح مي‌دهد و در بيان دليل ترجيح معمولاً به يكي از دلايل صرفي، نحوي، بلاغي و... استناد مي‌جويد. او نه تنها از قراء سبعه، كه از ساير قراء و حتي از قرائت‌هاي شاذّ نيز در تفسير خود مي‌آورد كه نشانگر گستره آگاهي او در اين دانش است.[٤]

نمونة شيوه سمرقندي در مبحث قراءات بدين قرار است:

١. ذيل آيه ١٦ سوره مُلك دو قرائت را بر شمارد و سپس هر دو قرائت را با اين توضيح كه مفهوم هر دو يكي است، مورد تأييد قرار مي‌دهد.[٥] پس از آن، قرائت سومي را نقل مي‌كند كه با دو قرائت پيش‌گفته اختلاف، بلكه مخالفت دارد؛ بدون آن كه درباره آن نفياً يا إثباتاً سخن گويد.[٦]

٢. از كلمه «لَيُزلقونك» در آيه ٥١ سوره، به نقل از نافع و ديگران دو قرائت مختلف (مجرد و مزيد) به دست مي‌دهد و سپس در توجيه دو قرائت توضيح مي‌دهد كه علي رغم اختلاف ساختار صرفي كلمه در دو قرائت، مفهوم آن در هر دو يكي است.[٧]

اسباب نزول در تفسير بحرالعلوم

مبحث اسباب نزول يكي از مباحث علوم قرآني است[٨] كه مفسّر قرآن را از شناخت آن گريزي نيست و روند صحيح و هماهنگ باواقع در تفسير قرآن و شناخت درست مفاهيم آن، بدون اطلاع از اسباب نزول

[١]. همان، ج٣، ص٤٧٢.

[٢]. همان، ص٤٩٥.

[٣]. ر.ك: واژه‌هاي دخيل در قرآن مجيد، ص٥٧ ـ ٩٥ مقدمه مؤلف و ص٥ ـ ٢٩ مقدمه مترجم.

[٤]. البرهان في ‌علوم القرآن، ج١، ص٢٨٧؛ الإتقان في علوم القرآن، ج‌١، ص٤٢٧.

[٥]. سورۀ بقره، آيۀ ١٠٤.

[٦]. تفسير السمرقندي، ج١، ص٣٥٨، ١٤٥.

[٧]. جوامع الجامع، ج١، ص٧٥؛ مجمع البيان، ج١، ص٣٣٦؛ جامع البيان، ج١، ص٦٥٧؛ تفسير الصافي، ج١، ص١٧٨؛ تفسير الجلالين، الإتقان في علوم القرآن، ص٢٢؛ اسباب النزول، ص٢١.

[٨]. سورۀ اعراف، آيۀ ١٣٦.