این مقاله به یکی از مباحث مرتبط با نزول قرآن، به نام تکرار نزول ـ که در میان برخی از کتاب‌های تفسیری و علوم قرآنی مطرح شده ـ پرداخته است. این بحث بیشتر ذیل مباحث اسباب نزول و مکی و مدنی آمده و مفسران، به هنگام بیان مکی یا مدنی بودن سوره‌ای، بدان اشاره کرده‌اند.

علم اسباب نزول به معنای شناخت و آگاهی از موقعیت زمانی و مکانی، فردی و اجتماعی و دیگر زمینه‌هایی است که سبب نزول آیه یا بخشی از آیات شده است. این علم، در قلمرو علوم قرآنی، دانشی مستقل با پیشینه‌ای کهن است. قرآن‌پژوهان به گستردگی درباره فوايد این علم در تبیین آیات سخن گفته‌اند و از دیر باز برای تشخیص سبب نزول آیه، بیش از هر چیز، به نوع تعبیر راوی اهمیت داده‌اند، آنان معتقدند در بیان سبب نزول، اجتهاد راهی ندارد و فقط روایات رسیده از شاهدان نزول وحی می‌تواند راه‌گشا باشد. اما وجود روایات متعدد، با سبب نزول‌های مختلف و گاه متناقض، برای یک آیه مشکلی جدی برای آنان ایجاد کرده است.

لذا محققان وادار به بحث و بررسی راه‌های حل این مشکل شده‌اند، اعتبار سند و صراحت تعبیر به كار رفته براي بيان سبب نزول، دو ملاك مهم براي ترجيح و داوري درباره اين روايات دانسته شده است[١] و اگر تعبير و سند هر دو يكسان بودند، ملاك حضور راوي را، در هنگام وقوع حادثه، در نظر گرفته‌اند.[٢] و اگر در همه موارد ملاكي براي ترجيح روايتي نيافتند، بدون توجه و بررسی درون متن و سیاق آیات و ملابسات و قراين دیگر دو راه حل بيان كرده‌اند:

١. تعدد اسباب نزول،

٢. تكرار نزول آيه.[٣]

گفتنی است وجود آیات مکرر در قرآن ـ که به مناسبت سیاق، یا مناسبت‌های دیگر، لازم به تکرار بوده و توسط کاتبین وحی نوشته شده، و به لفظ در آمده، مانند تکرار آیة Gتِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُم مَا كَسَبْتُمْ وَلاَ تُسْئَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَF در سورة بقره، یکبار در آیه ١٣٤ و بار دیگر در آیه ١٤١، و آیة Gوَيَقُولُونَ مَتَى‌ هذَا الْوَعْدُ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَF که در آیة ٤٨ سوره یونس و آية ٣٨ سورة‌ أنبیاء و آية‌ ٧١ سورة‌ نمل تکرار شده، نیز آیة Gفَبِأَيِّ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِF که در سوره الرحمن سي بار تکرار شده ـ مورد بحث محققان ذیل بحث تکرر نزول نیست.

تعدد اسباب

تعدد اسباب، مستندي نقلي، بجز روايات معارض سبب نزول ندارد، اما امري است كه احتمال روي دادن آن، معقول مي‌نمايد. و به طور معمول نيز مشابه آن در زندگي عادي روي مي‌دهد كه در زمانی دو يا چند نفر از اعضاي جامعه با مشكل يا حادثه‌اي مشابه مواجه شوند، اما در باره آيات الهي قابل بحث است.

[١]. بحار الانوار، ج٥ ص٢٦١.

[٢] عضو هيأت علمي دانشگاه فردوسي مشهد.

[٣]. الدر المنثور، ج١، ص١١٧ـ ١١٨.