یعنی خداوند در همان ذرات چیزی را قرار داده که اگر از آنها سؤال شود، بتوانند جواب گویند. عیاشی هم اضافه کرده که مقصود، جواب دادن در هنگام میثاق است.[٢]

علامه در ادامه، توضیح می‌دهد که جواب آنها در عالم به نحوی بوده که اگر به عالم دنیا نازل می‌شدند، همان جواب، جواب دنیوی ایشان به زبان و کلام لفظی می‌شد. مؤید این معنا جمله امام است که فرمود: «اگر از آنها سؤال شود»، و نفرمود: «اگر حرف می‌زدند یا مشابه آن».[٣]

علامه در توضیح بیشتر می‌نویسد:

در آن عالم زبان و دل یکی بوده و از این‌رو امام فرمود: آری و با دل‌هایشان، و با این تعبیر جواب زبانی را تصدیق کرده و جواب با دلها را اضافه کرده است.[٤]

مستند این دیدگاه

علامه طباطبایی عالم ذر را قطعی می‌داند؛ هر چند وی در جهت نفی آرای دیگران بر اصول عقلی و فلسفی تکیه کرده، ولی در جهت ایجابی بنیان سخنش را بر روایات استوار کرده است؛ همچنان‌که در موضوع معراج و شق‌القمر و وقایع خارق‌العاده امت‌های دیگر چنین کرده است.[٥] وي با آن‌که فهم قرآن را در بسیاری از موارد مستقل از روایات می‌داند، ولی در مواردی خود را بی‌نیاز از روایات نمی‌داند.[٦] در مورد عالم ذر نیز چون با معمایی روبه‌رو است،[٧] رمزگشایی آن را از طريق احادیث دیده است. از یک سو، ظاهر آیات قرآن عالم ذر را اثبات نمی‌کند و از سوی دیگر، با روایاتی روبه‌رو شده است که امامان معصوم و صحابه آن را نقل کرده‌اند؛ به گونه‌ای که این روایات در حد تواتر معنوی است؛ گر چه خود ایشان تواتر را فقط برای اصول اعتقادی لازم می‌بیند و در اين باره می‌نويسد:

در اصول و معارف دينی الهی فقط کتاب و سنت قطعی حجت است.[٨]

[١]. تفسیر العیاشی، ج٢، ص٤١.

[٢]. الکافی، ج٢، ص١٢.

[٣]. همان، ج٢، ص١٢، باب کیف اجابوا وهم ذر.

[٤]. المیزان، ج٨، ص٣٢٦.

[٥]. همان.

[٦]. علامه طباطبایی و نقد حدیث، ص١٣٦.

[٧]. قرآن در اسلام، ص٣٧ و ٨٤؛ المیزان، ج٣، ص٨٤.

[٨]. المیزان، ج٨، ص٣٢٩.