معرفت و ایمان و گرایش و کشش به عبودیت در برابر خدای سبحان، گرایش به معنویت و یاد خدا و خلوص و عمل صالح، بازگشت به ایمان و وصل به اصل خویش پس از دوری و فراق از خود حقیقی و رحمانی.

پیشینۀ تحقیق

در متون مقدس ادیان پيشين اثری از این بحث نیست و تاریخچۀ این بحث در اديان، به نزول قرآن و تفسیر آیات الهی باز می‌گردد و دوران شکوفایی آن، همزمان با رشد و شکوفایی مذاهب و نحله‌های کلامی و فلسفی، بویژه در میان صادقین٨ است.

شیخ صدوق (م ٣٨١ق) در الاعتقادات و شیخ مفید (م ٤١٣ق) در تصحیح ‌الاعتقادات و المسائل‌ السروية و سید مرتضی در کتاب غرر الفوائد و درر القلائد در خصوص عالم ذر سخن گفته‌اند. مفسران شیعه و سنّی نیز ذیل آیۀ ١٧٢ ـ ١٧٤ سورۀ اعراف، معروف به آیۀ میثاق، دربارة عالم ذر به بحث پرداخته‌اند. اما تا كنون كسي دربارة دیدگاه علامه طباطبایی در موضوع عالم ذر، تحقیقي صورت نداده است.

روش تحقیق

روش تحقیق به صورت کتابخانه‌ای و فقط محدود به بررسی نظریه علامه طباطبایی است و برای روشن شدن دیدگاه ایشان، اشاره‌ای به سخنان ديگران در مسأله خواهد شد. برای این کار، دیدگاه علامه در مورد تعامل با خبر واحد در مسائل اعتقادی بررسی شده و از المیزان استخراج گردیده و مستند نظر ایشان مورد کنکاش متنی و سندی قرار گرفته است.

محدودیت در تحقیق

با توجه به این‌که در مورد عالم ذر کمتر رساله تدوین شده است و از سوی دیگر، آراي علامه طباطبایی به صورت موضوعی به طور کامل بررسی نشده است، گاهی در دیدگاه ایشان تناقض‌هایی وجود دارد که شاید ناشی از عدم اشراف کامل بر همۀ نظريات ایشان باشد که به دلیل پراکندگی، دست‌یابی به آن اندکی مشکل است.

فرضیۀ تحقیق

با آنچه از علامه در دسترس است، دیدگاه ایشان نمی‌تواند تفسیر استواری از آیۀ میثاق باشد و به تعبیر بعضی محققان، به تأویل نزدیک‌تر است.

چیستی عالم ذر و دیدگاه‌ها

سیمای عالم ذر در قرآن به اتفاق همۀ مفسران در آیۀ میثاق تجلی یافته است؛ چنان که در قرآن آمده است: