قاعده فراغ وتجاوز - حسينى خواه، سيدجواد - الصفحة ٤١ - ٦- اخبار و روايات
بدين صورت كه فرد موقع اتمام نماز، يقين دارد كه نمازش را كامل خوانده است، امّا پس از مدّتى در همان متيقّن سابق- كامل بودن نماز- شكّ مىكند؛ در اينجا مطابق قاعده يقين نماز او صحيح است و اعاده لازم نيست. بنابراين، روايت دلالتى بر قاعدهى فراغ ندارد.
امّا با توجيهى مىتوان اين روايت را بر قاعدهى فراغ حمل نمود و آن اين است كه در مورد كلمهى «يقين» معنايى بر خلاف ظاهر بيان مىشود؛ بدين ترتيب كه گفته شود منظور از «و كان يقينه حين انصرف» اين است كه نماز اين فرد همانند شخصى بود كه يقين دارد نمازش را تمام و به طور كامل خوانده است؛ نه آن كه خود او بعد از تمام شدن نماز يقين به كامل بودن آن داشت. در اين صورت، روايت فوق مىتواند دليل قاعدهى فراغ قرار گيرد.
مطلب ديگر در اين روايت آن است كه همانطور كه از كتاب «وسائل الشيعة» نقل كرديم، إبنادريس رحمه الله نيز اين روايت را در مستطرفات «سرائر» از كتاب «محمّد بن على بن محبوب» نقل مىكند؛ لكن سند اين نقل نيز مشكل دارد؛ چرا كه در سندش «احمد بن محمّد بن يحيى العطار» واقع شده است كه توثيق ندارد. [١]
[١]- إبن ادريس رحمه الله در ابتداى احاديثى كه از كتاب محمّد بن على بن محبوب نقل مىكند، مىفرمايد:
«ومن ذلك ما استطرفناه من كتاب نوادر المصنّف، تصنيف محمّد بن عليّ بن محبوب الأشعري الجوهري القميّ، وهذا الكتاب كان بخطّ شيخنا أبي جعفر الطوسى رحمه الله مصنّف كتاب النهاية، فنقلت هذه الأحاديث من خطّه من الكتاب المشار إليه»؛- (محمّد بن منصور بن احمد بن إدريس حلّى، كتاب السرائر، ج ٣، ص ٦٠١.)-؛
بنابراين، إبن ادريس رحمه الله روايات را از مرحوم شيخ طوسى رحمه الله نقل مىكنند كه طريق ايشان به محمّد بن على بن محبوب عبارت است از: «فقد أخبرني به الحسين بن عبيد اللَّه، عن أحمد بن محمّد بن يحيى العطّار، عن أبيه محمّد بن يحيى، عن محمّد بن عليّ بن محبوب»؛- (محمّد بن حسن طوسى، تهذيب الأحكام، ج ١٠، شرح مشيخة تهذيب الأحكام، ص ٧٢) و در اين طريق است كه احمد بن محمّد بن يحيى العطّار وجود دارد.
در مورد احمد بن محمّد بن يحيى العطّار توثيقى در كتب رجالى متقدّمين ذكر نشده است؛ ليكن برخى از اعلام همچون شهيد ثانى و شيخ بهائى رحمهما الله او را توثيق نمودهاند كه محقّق خوئى رحمه الله توثيق ايشان را به خاطر اين كه اجتهادى و استنباطى است، ردّ مىكند؛- (ر. ك: سيّد ابوالقاسم موسوى خوئى، معجم رجال الحديث، ج ٢، صص ٣٢٨ و ٣٢٩)-؛ مرحوم آيت اللَّه العظمى آقاى بروجردى رحمه الله نيز وثاقت احمد بن محمّد بن يحيى العطار را به جهت روايت شيخ طوسى و شيخ صدوق رحمهما الله از او و به خصوص كثرت رواياتش اثبات كرده و به تصحيح اين سند قائل است؛- (ر. ك: محمّد فاضل لنكرانى، نهاية التقرير فى مباحث الصلاة، تقريراً لأبحاث السيّد حسين الطباطبائى البروجردى، ج ٣، صص ٢٣٠- ٢٣٢)-.