قاعده فراغ وتجاوز - حسينى خواه، سيدجواد - الصفحة ٥٥ - ٦- اخبار و روايات

معنا و دلالت روايت: بكير بن اعين در اين روايت از امام عليه السلام سؤال مى‌كند كه اگر فردى بعد از تمام شدن وضو شكّ كند، وظيفه‌اش چيست؟ امام عليه السلام نيز در جواب مى‌فرمايند: اين شخص در هنگام وضو توجّهش بيشتر است تا زمانى كه شكّ مى‌كند.

با توجّه به پاسخ امام عليه السلام، اين روايت، بيانگر آن است كه: ميزان در عدم اعتنا به شكّ، توجه هنگام وضو است؛ و اين كه هر كسى هنگام انجام دادن هر كارى توجّهش به اجزاء و شرائط آن كار بيشتر است تا پس از انجام آن.

مطلب بعد آن كه اين روايت- با توجّه به ظاهرش- اختصاص به باب وضو دارد و ديگر ابواب فقهى را شامل نيست؛ مگر آن كه گفته شود: عبارت‌ «هو حين يتوضّأ ...» در مقام تعليل- از قبيل ذكر علّت در مقام بيان معلول- بوده و جايگزين «لايعيد الوضوء» شده است؛ و از آن‌جا كه تعليل به يك امر عقلى، غير مورد سؤال را نيز در بر مى‌گيرد، بنابراين، مى‌توان اين روايت را دليل قاعده گرفت و ضابطه موجود در آن را به همه ابواب فقهى سرايت داد. علاوه آن كه مى‌توان گفت: عبارت‌ «حين يتوضّأ ...» خصوصيّتى نداشته و در حكم، دخالت ندارد؛ لذا، مى‌توان از آن الغاى خصوصيّت كرد و ضابطه روايت را در ديگر ابواب فقهى جارى نمود.

١١) عبد اللَّه بن جعفر فى‌ «قرب الإسناد»: عن عبد اللَّه بن الحسن، عن جدّه عليّ بن جعفر، عن أخيه موسى بن جعفر عليهم السلام، قال: سألته عن رجل يكون على وضوء، ويشكّ على وضوء هو أم لا؟ قال عليه السلام: «إذا ذكر- وهو في صلاته- إنصرف فتوضّأ وأعادها: وإن ذكر- وقد فرغ من صلاته- أجزأه ذلك». [١]

سند روايت: «عبداللَّه بن جعفر»: ابوالعبّاس، عبداللَّه بن جعفر بن الحسن بن مالك بن جامع الحميرى است؛ شيخ القميّين و بزرگ آنان مى‌باشد كه داراى تأليفات‌

[١]- عبداللَّه بن جعفر حميرى، قرب الإسناد، ص ١٧٧، حديث ٦٥١؛ محمّد بن حسن حرّ عاملى، وسائل الشيعة، ج ١، ص ٤٧٣، باب ٤٤ از ابواب الوضوء، حديث ٢.