طبقات ناصري(تاريخ ايران و اسلام) - سراج جوزجانی، منهاج الدین - الصفحة ٢٨٨ - اخلاق و روش تاريخنگاري مؤلف

خيسار غور [١] و قاضي امام وحيد الدين فوشنجي كه مولانا وي را در شهور (٦٢٢) در قهستان ديدار كرده [٢] سماع از خسرو غور برادر ملك تاج الدين حبشي در سال (٦١٨ ه) در قلعه سنگه غور [٣] سماع از امير علي چاوش در (٦١١ ه) در فيروز كوه [٤] و امام رشيد الدين عبد المجيد در سيستان بحدود (٦١٣ ه) [٥] و ملك تاج الدين كه مولانا در قلعه سنگه بسال (٦١٨ ه) ازو حكايتي سماع كرد [٦] و صمصام الدين فرغاني [٧] و معتمد الدوله مقبل ركابي [٨] اين بود اكثر روات، كتاب مولانا كه در موارد مختلفه از انها سماع كرده و قصص، و روايات آنها را ضبط كتاب كرده است. اخلاق و روش تاريخ‌نگاري مؤلف:

مورخان شرقي كه همواره بدربارهاي سلاطين و امراء سر و كاري داشته‌اند، شالوده تاريخ‌نگاري خويش را بر ستايش ممدوحين خويش نهاده‌اند، ولي مهم ترين كتب تاريخي زبان پارسي همان تاريخ ابو الفضل كاتب بيهقي است، كه در مآخذ مؤلف ذكر رفت، از خلال مسطورات بيهقي پيداست كه اين مؤرخ دانشمند از بزرگترين نويسندگان عصر است، و هم وي مردي بود كه روش تاريخ‌نگاري خويش را مانند مؤرخين اسلاف بر نقل قوي و سماع موثوق بنا كرد، و وقايع تاريخي را در نهايت وقت و انصاف و عدالت نوشت، و حقايق را طوري روشن كرد كه گزاف و انحرافي را دران راهي نيست.
بيهقي اغلب وقايع را از نقطه نظر فلسفه تاريخ تحليل كرد و نتايج اعمال نيكو و كردارهاي ناپسنديده را بصورت روشن نوشت، و تا توانست ازين حقايق چشم نپوشيد، به عقيده اين عاجز از مؤرخين دربار حضرت سلاطين، بيهقي اولين شخصي است، كه در تاريخ‌نگاري روشن تدقيق و كشف حقايق را طوري پيروي كرد كه مي‌توان از ملاحظه تاريخ وي به بسي از حقايق تاريخي پي برد و معايب و محاسن اشخاص و

---

[١] طبقه ٢٣ آخر ذكر چنگيزخان.
[٢] طبقه ٢٣ حكايت گشاده شدن شهرهاي خراسان،
[٣] طبقه ٢٣ حديث مراجعت چنگيزخان
[٤] طبقه ١٢ ذكر سنجر
[٥] طبقه ١٢ ذكر الب ارسلان
[٦] طبقه ٢٣ حديث مراجعت چنگيزخان
[٧] طبقه ٢٠ ذكر محمد بختيار
[٨] طبقه ٢٠ ذكر محمد بختيار