روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٥٢ - تعيين عصر مؤلّف و تاريخ تقريبى تأليف تفسير حاضر
زمخشرى در حين تاليف تفسير حاضر از جملۀ احيا بوده در هر صورت جوانى خردسال و در اوايل سن شباب نبوده بلكه بعد از آنى بوده كه وى مردى مشهور به علم و فضل و يكى از ائمۀ مسلمين و شيوخ ايشان محسوب مىشده است و واضح است كه اين درجات در حال صغر سن براى كسى دست نمىدهد و چون تولّد زمخشرى در سنۀ ٤٦٧ است پس اگر فرض كنيم كه آغاز شهرت زمخشرى و انتشار صيت او از سن چهلسالگى او به بعد مثلا بوده است نتيجه آن خواهد بود كه تأليف تفسير حاضر به ظنّ غالب بلكه تقريبا به نحو قطع و يقين مقدّم بر حدود ٥١٠ نبوده است و اين نكته را نيز ناگفته نگذاريم كه چنان كه مشاهده شد مؤلف در دو فقره عبارت مذكور در فوق كه از زمخشرى نامبرده در هر دومرتبه به مناسبت نقل پارهاى از اشعار اوست كه ذكرى از او كرده است ولى از كشّاف معروف او تا آنجا كه راقم سطور تتبع كرده و قاضى نور اللّه ششترى نيز در مجالس المؤمنين بدان اشاره نموده [٧٥]ظاهرا هيچ نامى نبرده است با وجود اين كه مؤلف به عادت خود از غالب تفاسير مشهورۀ عصر خود از قبيل تفسير طبرى و تفسير ابو القاسم بلخى كعبى [٧٦]و تفسير ابو مسلم محمد بن بحر اصفهانى [٧٧]و تفاسير ابو على جبّائى [٧٨]و پسرش ابو هاشم
[٧٥] .«از تفسير فارسى او ظاهر مىشود كه معاصر صاحب كشاف بوده و بعضى اشعار صاحب كشاف به او رسيده اما كشاف به نظر او نرسيده»(مجالس المؤمنين در ترجمۀ احوال ابو الفتوح رازى در اواسط مجلس پنجم)در كتاب روضات الجنات ص ١٨٤ در ترجمۀ عبارت مزبور اشتباهى دست داده كه مغيّر معنى است و نصّه:«و يظهر منه(اى من تفسيره)انّه كان معاصرا لصاحب الكشاف و قد بلغه بعض ابيات(صاحب)الكتاب دون اصله»،كلمۀ«صاحب»دوم از قلم ناسخ يا از قلم خود مؤلف افتاده است.
[٧٦] .ابو القاسم عبد اللّه بن احمد بلخى كعبى از رؤساى مشهور معتزله متوفى در سنۀ ٣١٩،او را تفسيرى بوده در دوازده مجلّد.رجوع شود به كتاب الفهرست ابن النديم ص ٣٤ و انساب سمعانى در نسبت«كعبى»و ابن خلكان ١:٢٧٣،و جواهر المضيئة ١:٢٧١ و لسان الميزان ٣:٢٥٥-٢٥٦ و كشف الظنون در عنوان«تفسير ابي القاسم عبد اللّه بن احمد البلخى».
[٧٧] .ابو مسلم محمد بن بحر اصفهانى معتزلي متوفى در سنۀ ٣٢٢،او را تفسيرى بزرگ بوده در چهارده مجلد موسوم به جامع التأويل لمحكم التنزيل و كتاب الفهرست ١٣٦،معجم الادبا ٦:٤٢٠- ٤٢٢ لسان الميزان ٥:٨٩ بغية الوعاة ٢٣،كشف الظنون در عنوان«جامع التأويل»)
[٧٨] .ابو على محمد بن عبد الوهاب جبّائى به ضم جيم و تشديد باء موحده و بعد از الف همزۀ قبل از