بديل بن ورقاء مذكور تا غزوۀ حنين كه در سنۀ هشت از هجرت روى داد در حيات بوده است و اندكى قبل از وفات حضرت رسول در سنّ نودوهفت‌سالگى وفات يافت،و پسرش نافع بن بديل جدّ اعلاى مؤلّف در سال چهار از هجرت با قريب هفتاد نفر و به روايتى چهل نفر از خيار صحابۀ حضرت رسول در وقعۀ بئر معونه كه اشاره بدان شد به درجۀ شهادت رسيدند و تفصيل اين واقعه در عموم كتب سير و تواريخ مبسوطا مذكور است.غرض ما در اين جا فقط اشارۀ اجمالى بود به اين واقعه براى مزيد تعرفۀ جدّ اعلاى مؤلّف،و عبد اللّه بن رواحه در مرثيۀ او گفت:

رحم اللّه نافع بن بديل رحمة المبتغى ثواب الجهاد
صابرا صادق اللّقاء اذا ما اكثر القوم قال قول السّداد [٣]
و ترجمۀ احوال بديل بن ورقاء خزاعى مزبور با هفت پسر او نافع و عبد اللّه و عبد الرّحمن و سلمه و عمرو و عثمان و محمّد،ابناء بديل كه همه از افاضل صحابۀ حضرت رسول و بسيارى از ايشان نيز از زمرۀ مخلصين حضرت امير و در ركاب آن حضرت در صفّين به درجۀ شهادت رسيده‌اند در كتب معرفة الصّحابه مانند استيعاب ابن عبد البرّ و اسد الغابۀ ابن الاثير و اصابۀ ابن حجر و در كتب سير و تواريخ از قبيل سيرۀ ابن هشام و تاريخ طبرى و ابن الاثير و غيرها مفصّلا و مبسوطا مسطور است هركس كه طالب مزيد اطّلاعات در اين موضوع باشد بايد به كتب مزبوره رجوع نمايد.

و مخفى نماناد كه از اولاد بديل بن ورقاء خزاعى مذكور عدّۀ كثيرى از خاندانهاى عربىّ الاصل كه بعدها به طول اقامت در ايران و خلطه و آميزش با ايرانيان بكلّى ايرانى و زبانشان فارسى شد [٤]در قديم الايّام از جزيرة العرب به ايران مهاجرت كرده و در نقاط شمالى ايران در نواحى نيشابور و سبزوار و رى و

[٣] .اسد الغابة ج ٥ ص ٧.

[٤] .مؤلف غالبا در تضاعيف اين تفسير گويد كه فلان چيز را به عربى چنان گويند و به زبان ما (يعنى فارسى)چنان،رجوع شود از جمله مثلا به جلد ١ ص ٤٧١-٦٣٧،و ج ٢ ص ٤٦٦-٥٣٧ و ج ٣ ص ٤٤٠،و ج ٤ ص ٤٣٢.