دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٤٤٣
| اسلامآباد جلد: ٨ شماره مقاله:٣٤٤٣ |
اِسْلامْ آباد (اننت ناگ١)، شهر و ناحيهاي در استان كشمير جنوبى، در
جنوب شرقى درة كشمير در شمال سلسله جبال پير پنجال در ٤٣ و ٤٧ عرض شمالى و
٧٥ و ١٢ طول شرقى.
شهر اسلامآباد كه در بخش آبرفتى كنار رود جهلم٢ در جنوب سرينگر و در قسمت
كشمير هند قرار گرفته، مركز اداري ناحيهاي به همين نام است. ناحية اسلام
آباد داراي چشمههاي بسياري است كه نهرهاي كوچك و بزرگى را پديد مىآورند.
از اتصال چند نهر بزرگ در نزديكى شهر اسلام آباد رود جهلم تشكيل مىشود
(«اطلس...٣»، ٥٩ ؛ حسن، ٢١ , ١٩ ؛ بريتانيكا، .(I/٣٧٠ اسلام آباد يكى از پر
جمعيتترين نواحى درة كشمير است كه طبق آمار ١٩٩٠م شمار اهالى آن ٨٠٠ هزار
نفر بوده است. وسعت ناحية اسلام آباد ٨٣٢ ،٥كم٢ است («اطلس»، ١٥٤ ؛
بريتانيكا، همانجا).
ناحية اسلامآباد به سبب شرايط مناسب آب و خاك، منطقهاي كشاورزي و داراي
محصولات مختلف از جمله برنج، ذرت، گندم و دانههاي روغنى است. برنج
مهمترين محصول كشاورزي اين ناحيه است. شهر اسلام آباد مركز مبادلة محصولات
كشاورزي منطقه به شمار مىرود («اطلس»، ١٦٠ -١٥٩ ؛ بريتانيكا، همانجا). در
اسلام آباد قالى بافى رواج دارد. در گذشته شال بافى نيز يكى از صنايع مهم
ناحيه بوده است ( اردو...، ٢/٧٠٤؛ «اطلس»، .(٦١
اننت ناگ در روزگاران كهن تختگاه كشمير بود. اين نام از دو واژة سنسكريت
اَنَنْت به معنى جاودان و نيز نام الههاي در مذهب هندوان و بوداييان، و
ناگ به معنى مار تشكيل شده است. درگذشته كشمير يكى از مراكز مهم پرستش
ناگ (مونير ويليامز، ٥٣٢-٥٣٣ ,٢٥ ؛ سالتوره، ١٠١٣ ، ؛ III/١٠٠٦-١٠٠٧ دي، ٢٣٧ ، و
شهر اسلامآباد از مهمترين مراكز پرستندگان خورشيد (مارتانده٤) بوده است.
پرستشگاه مارتانده در سدة ٢ق/٨م به دستور لليتاديتيه٥، يكى از حكام كشمير
در نزديكى اسلامآباد بنا گرديد ( راج ترنگينى، ١٠٣، ٢٥٨؛ سالتوره، ؛
III/٩٢٩-٩٣٠ لاو، .(٩٧ گروهى از نويسندگان معاصر گسترش خورشيدپرستى را در كشمير
به سبب نفوذ كيش مهرپرستى ايرانى در اين منطقه دانستهاند (آفاقى، ٤٠٢).
معبد مارتانده در زمان حكومت سكندر شاه، معروف به بت شكن
(٧٩١-٨١٦ق/١٣٨٩-١٤١٣م) هنگام گسترش مذهب اسلام در درة كشمير ويران شد
(سالتوره، ؛ III/٩٣٠ حسن، .(٥٨
آگاهى دقيق از نفوذ اسلام در اين ناحيه در دست نيست. بيشتر اهالى كشمير
احتمالاً در دورة حكومت سكندرشاه ، نخستين پادشاه مسلمان
كشمير، به اسلام گرويدند (همو، ٦٤ ؛ نهاوندي،١/٢٠٤-٢٠٦). دربارة زمان تغيير
نام اننت ناگ به اسلامآباد آگاهى روشنى در دست نيست. گروهى اين تغيير
نام را مربوط به دورة زمامداري زينالعابدين (٨٢٠ -٨٧٢ق/١٤١٧-١٤٦٧م) مىدانند
و مىنويسند كه وي مدرسهاي نيز در آنجا تأسيس كرد (حسن، ٩٠ ؛ اردو، همانجا).
ناحية اسلام آباد داراي آثار تاريخى از جمله بقاياي پرستشگاه باستانى
مارتانده در ٥ كيلومتري شهر است. سبك معماري ويژة اين بنا كه بيشتر به
يونانى شباهت دارد، آن را از ديگر بناهاي هندي متمايز مىسازد. برخى ديگر از
بناهاي تاريخى اسلامآباد اينهاست: مسجد اسلامآباد، قصر تابستانى و باغ
اچهول در نزديكى شهر كه به فرمان جهانگير بنا شده است (بورگس، ١٦٩ -١٦٨ ؛
سالتوره، ؛ III/٩٢٩ I/٧٤١ ؛ ERE, جهانگير، ٣٥٥؛ اردو، ٢/٧٠٤).
مآخذ: آفاقى، صابر، تعليقات بر راج ترنگينى (هم)؛ اردو دائرة معارف اسلاميه،
لاهور، ١٣٨٦ق/١٩٦٦م؛ جهانگير گوركانى، محمد، جهانگير نامه ( توزك جهانگيري )،
به كوشش محمد هاشم، تهران، ١٣٥٩ش؛ راج ترنگينى، ترجمة محمد شاهآبادي، به
كوشش صابر آفاقى، راولپندي، ١٩٧٤م؛ نهاوندي، عبدالباقى، مآثر رحيمى، به
كوشش هدايت حسين، كلكته، ١٩٢٥م؛ نيز:
An Atlas of India, Delhi, ١٩٩٠; Britannica, ١٩٨٦; Burgess, J., X Indian
Architecture n , Research Artilces, ed. V.A. Smith, Lahore, ١٩٧٧; Dey, N. L. The
Geographical Dictionary of Ancient and Mediaeval India, New Delhi, ١٩٨٤; ERE;
Hasan , M., Kashm / r Under the Sul t ? ns, Calcutta, ١٩٥٩; Law, B. Ch.,
Historical Geography of Ancient India, New Delhi, ١٩٨٤; Monier - Williams, M., A
Sanskrit - English Dictionary, Oxford, ١٩٦٤; Saletore, R.N., Encyclopaedia of
Indian Culture, New Delhi, ١٩٨١.
مجيد سميعى