دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٣٩٤
| اسعد پاشا جلد: ٨ شماره مقاله:٣٣٩٤ |
اَسْعَدْ پاشا، احمد (١٢٤٤ - ١٢٩٢ق/١٨٢٨ - ١٨٧٥م)، از رجال مشهور لشكري
و صدراعظم عثمانى در دورة سلطنت سلطانعبدالعزيز (١٢٧٨-١٢٩٣ق/١٨٦١-١٨٧٦م).
پدرش محمدآقا از مأموران نظامى عثمانى در جزيره ساقز (كيوس يونانى) بود و
احمد اسعد در همانجا ديده به جهان گشود. دريادار خليل رفعت پاشا، هنگام
بازديد از جزيرة ياد شده، او را با خود به استانبول برد و در «مكتب حربيه» به
تحصيل واداشت. احمد از اين مدرسه با درجة افسري فارغالتحصيل شد و در همانجا
بهتدريس رياضى پرداخت. سپس در مأموريت فؤاد پاشا به سوريه او را همراهى
كرد و آموزش فرزند وي كاظم بيك را برعهده گرفت (جودت، ١٢٢ ؛ ثريا، ٣٤٢؛
اينال، .(III/٤١٥ پس از آنكه فؤاد پاشا به صدارت رسيد، احمد اسعد نيز به
سِمت وابستة نظامى عثمانى در پاريس، و مديريت «مكتب عثمانيه» در آن شهر
منصوب شد (ثريا، همانجا؛ اينال، و در همان ايام در دانشگاه نظامى پروس به
تكميل آموزش نظامى پرداخت (سامى، ٢/٩١٠). آنگاه مراتب نظامى را، يكى پس
از ديگري، به سرعت پيمود و در جوانى به عالىترين درجة نظامى عثمانى يعنى
مشيري (سپهبدي) ارتقا يافت (جودت، همانجا).
در سفر سلطان عبدالعزيز به پاريس ١٢٨٤ق/١٨٦٧م، اسعدپاشا به هيأت همراه
پيوست و به استانبول بازگشت و به عضويت «دارالشوراي عسكري»، و پس از مدتى
به رياست آن انتخاب شد. سپس در مقامهايى مانند استانداري يمن، فرمانده
نظامى بوسنى و هرزگوين، فرمانداري اشقودره (اسكوتاري)، فرماندار ارزروم،
آنكارا، فرمانده بحريه و سرعسكري (فرمانده كل ارتش) خدمت كرد (ثريا،
٣٤٢-٣٤٣؛ سامى، همانجا). همچنين در مراسم تاجگذاري ويلهم اول امپراتور پروس
در ١٨٧١م به عنوان نمايندة بابعالى شركت جست (اينال، همانجا). در ١٧ ذيحجة
١٢٨٩ق/١٥ فوريه ١٨٧٣م طى فرمانى از جانب سلطان عبدالعزيز به صدراعظمى
منصوب شد (ثريا، ٣٤٣؛ زامباور، ٢٤٨؛ براي متن فرمان، نك: اينال، .(III/٤١٨
وي با ا¸نكه فردي تحصيل كرده و آشنا بهفنون نظامى و تمدناروپايى بود، در
امور سياسى تجربهاي نداشت و انتخابش مورد تأييد محافل سياسى قرار نگرفت
(جودت، ١٢٣ -١٢٢ ؛ كارال، و پس از مدتى در ١٧ صفر ١٢٩٠ق/١٦ مارس ١٨٧٣م
معزول شد (ثريا، همانجا؛ اينال، و جاي خود را به رشدي پاشا شيروانىزاده داد
(جودت، .(١٢٣ يكى از علل عزل او را مخالفت وي با تبعيد بدون محاكمة نامق
كمال شاعر و نمايشنامهنويس پرآوازه و يارانش بعد از روي صحنه آمدن
نمايشنامة «وطن يا سيلستر» كه با استقبال بىنظير مردم مواجه شده بود،
دانستهاند (اينال، .(III/٤٢٢-٤٢٤
اسعد پاشا بعد از عزل، والى قونيه شد، سپس به فرماندهى نظامى سوريه نايل
گشت و آنگاه فرماندهى نيروي دريايى را در دست گرفت تا در ١٩ ربيعالاول
١٢٩٢ بار ديگر به صدارت منصوب شد (ثريا، همانجا). با آنكه در همين ايام
اتفاق مثلث در اروپا پديد آمده، و سرزمينهاي اروپايى عثمانى را مورد تهديد
قرار داده بود، اسعدپاشا باز هم در ادارة امور سياسى كشور توانايى نشان نداد و
بعد از ٥ روز معزول (اينال، )، III/٤٢٦-٤٢٧ و به حكومت ايالت آيدين تعيين شد
و در همانجا در شهر ازمير درگذشت (ثريا، همانجا) و در مقبرة سيدمكرمالدين
درگاهى به خاك سپرده شد (اينال، .(III/٤٢٩ وي فردي نيكخواه، پاكدامن و
سربازي شجاع بود، ليكن در زمينة سياسى نتوانست موفقيتى بهدست آورد.
مآخذ: ثريا، محمد، سجل عثمانى ( تذكرة مشاهير عثمانيه )، استانبول، ١٣٠٨ق؛
زامباور، معجم الانساب و الاسرات الحاكمة، ترجمة زكى محمدحسن بك و حسن احمد
محمود، بيروت، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ سامى، شمسالدين، قاموس الاعلام، استانبول،
١٣٠٦ق؛ نيز:
Cevdet Pasa, Ahmed, Tez @ kir, Ankara, ١٩٨٦; Inal, M. K., Osmanl o devrinde son
sadr o azamlar, Istanbul, ١٩٦٥; Karal, E.Z., Osmanl o tarihi, Ankara, ١٩٨٣ .
علىاكبر ديانت