دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٣٤١
| اسحاق، امامزاده جلد: ٨ شماره مقاله:٣٣٤١ |
اِسْحاق، اِمامْزاده، آرامگاه اسحاق بن موسى بن جعفر(ع) معروف به
مشهد نور، از بناهاي دورة سلجوقى در شهرستان گرگان. اين بنا در مركز شهر
گرگان، درگذر سرچشمه از محلة سبزه مشهد قرار دارد و منابع جغرافيايى و تاريخى
نيز تنها به ذكر نام آن اكتفا كرده، اطلاعاتى دربارة ويژگيهاي معماري بنا
به دست ندادهاند (نك: قورخانچى، ٢/٢٥؛ ستوده، ٥(١)/١٩٦؛ ملگونف، ٦٤؛
ميرزاابراهيم، ٤٩؛ رابينو، ٢٤٤).
آراء محققان دربارة اين بنا تا حدودي متناقض است، چه برخى به استناد كتيبة
حك شده بر چارچوب در قديمى ساختمان، آن را مربوط به سدة ٩ق (مشكوتى، ١٩١)
و برخى بدون ارائة ادلة كافى آن را متعلق به بناهاي سدة ٨ق (هوت، «آثار
تاريخى...١»، ٢٠٥ ، «معماري...٢»، و شماري با توجه به تزيينات آجري بنا،
مربوط به سدة ٦ق (هيلن براند، و يا اواخر سدة ٦ و اوايل سدة ٧ق دانستهاند
(سوسِك، ١٤٤ -١٤٢ )؛ اما با توجه به تاريخ ٥٢٥ق كه بر صندوق چوبى مرقد
امام زاده حك شده است (ستوده، ٥(١)/١٩٦-١٩٧)، به نظر مىرسد كه بنا در اين
تاريخ ساخته شده باشد.
ويژگيهاي معماري: اين بنا با طرحى ١٢ ضلعى و مقطع داخلى چهارگوش منظم به
ابعاد ٧٤٠ئ٧٢٥ سانتىمتر ساخته شده است. مصالح بنا از آجر است و لبههاي هر
ضلع بنا از ارتفاع ٥٠ سانتىمتري كف موجود بر جدارة ديوار شروع شده، تا زير
سقف ادامه مىيابد (هيلن براند، ٥٥ ؛ نقشه؛ تحقيقات). بنا از نظر نقشه شبيه
آرامگاه خواجه اتابك كرمان مربوط به سدة ٦ق/١٢م (شرودر، ١٠٢٥ -١٠٢٤ ، تصوير
٣٦٠ ؛ نيز هيلن براند، و برج مهماندوست دامغان است (همانجا؛ نيز: نك: گدار،
.(IV(٢)/٢٥٩ بنا داراي ٣ ورودي است. ورودي كنونى ساختمان در جنوب شرقى و رو
به محوطة حياط و فضاي باز امامزاده قرار دارد. در طرحى كه دهِل در
١٢٦٤ق/١٨٤٨م از بنا تهيه كرده، اين ورودي وجود نداشته است؛ به نظر مىرسد
كه اين مدخل بعدها در نتيجة تغييرات در بنا، ايجاد شده باشد (نك: هيلن براند،
تصوير شم .(IIIa ورودي ديگر در جهت شمال غربى قرار داشته، و بهنظر هيلنبراند
مدخل اصلى آرامگاه بوده است (ص .(٦٣ سومين مدخل در شمال شرق بنا قرار
دارد و درِ قديمى ساختمان در اين ورودي نصب شده است (نك: دنبالة مقاله). در
بخش داخلى بنا ضريحى فلزي مشبك به طول ٣٢٦ و عرض ٢٣٠ و ارتفاع ٢٨٠
سانتىمتر قرار دارد كه محافظ صندوق چوبى مرقد است (ستوده، ٥(١)/١٩٦).
از نوع پوشش اصلى بام اين بنا اطلاعى در دست نيست (سوسك، .(١٤٢ احتمالاً
بام اصلى را بالاتر از سطح كنونى آن ساخته بودهاند (نك: هيلن براند، ٥٧
.(٥٦, به نظر هيلن براند قرنيزهاي موجود در بنا امكان دارا بودن پوشش گنبدي
چند وجهى يا مخروطى شكل را براي آن مطرح مىسازد (نك: شكلهاي شم .(٤-٩ پوشش
كنونى بام، شيروانى است.
تزيينات بنا:
نماي بيرونى: بخش پايينى بنا تا حدود ٢ متر بالاتر از كف كنونى حياط فاقد
تزيينات، و تنها شامل آجرچينى ساده است. بدنة بيرونى بنا را نيز قاب
بنديهاي آجري همراه با تزييناتى از همين جنس در مركز و بخشهاي بالايى بدنه
مزين ساخته است. درون قاب بنديهاي آجري فرورفتگيهايى به عمق يك آجر وجود
دارد و بزرگى اين قاب بنديها سبب شده است كه نقوش پيچيدة آجركاري كه
غالباً در هيچ يك از بدنهها تكراري نيست، به آسانى در زمينة سادة آجري،
جاي گيرد. هر بدنه به طور كامل داراي طرح تزيينى آجري است كه حاشية آن
نيز با زنجيرههايى تزيينى از جنس سفال بى لعاب و با اشكالى چون ستارهها و
لوزيها استادانه كار شده است (هيلن براند، شكلهاي شم ٢٥ -٢٤ ، نيز تصوير ؛ IXa
نيز نك: سوسك، .(١٤٤ پيچيدگى طرحهاي آجركاري بناي امام زاده اسحاق چنان
است كه به نظر برخى نوعى خطاطى (نك: همو، و يا خط كوفى در شكل آجرهاي
مربع شكل در قاب بنديهاي هر يك از بدنهها به چشم مىخورد (نك: هيلن براند،
٦١ ، نيز تصويرهاي شم ، Va-VIb ص ٧٣ ، طرحهاي شم .(١٠-١٦ اما به نظر مىرسد كه
اين طرحها، طرحهاي آجري هندسى است كه مىتوان مشابهآن را بر روي بخشى از
منارة مسجد جامع استراباد، مشاهده كرد (نك: هوت، «آثار تاريخى»، .(٢٠٤-٢٠٥ در
بالاي قاب بنديهاي بزرگ هر بدنه - بجز ورودي شمال غربى - و در امتداد همان
قاب و ادامة تزيينات آجري، با فاصلة ٣ تا ٤ رديف، رگچين آجري مشبك كاري تا
زير قرنيز ديده مىشود (تحقيقات). به نظر هيلن براند، معمار آگاهانه قاب
بنديهاي بزرگ را براي بهتر نماياندن اثر خود برگزيده است، اما مشبك كاريهاي
آجري بالاي آن، جلوة قابهاي بزرگ بدنه با نقشهاي پيچيدة آجركاري را ندارد
(ص .(٦٢-٦٣
وروديها: بخش اعظم تزيينات آجري سردر ورودي اكنون از ميان رفته، و به
هنگام بازديد هيلن براند از بنا، جاي آن را پنجرة مشبكى گرفته بوده است؛
حال آنكه اكنون دو دستگاه تهويه به جاي آن تعبيه كردهاند (همو، تصوير شم
؛ I تحقيقات). ورودي شمال شرقى، درون بدنهاي فاقد قاب بندي آجري، چون
ديگر بدنهها قرار دارد. درون طاق نماي بالاي ورودي، ٤ رديف مقرنس و در
قسمت ميانى آن، نقوشى با طرح ستاره به چشم مىخورد (نك: هيلن براند، ٦٤ ،
نيز تصوير شم .(VIIb بر لبة درونى طاق طرحهاي گل و گياه همراه با كاشى
فيروزهاي رنگ ديده مىشود. در دو گوشة مثلث شكل پيشانى طاق نما با استفاده
از كاشى فيروزهاي، ستارههاي سه گوش و شش گوش پديد آوردهاند. هيلن براند
تزيينات كاشيهاي كار شده را مربوط به دورة سلجوقى (نك: ص ٦١ )، و سوسك
تاريخ آن را پس از، آجركاري عصر سلجوقى و حداقل يك سده پس از آن مىداند
(ص .(١٤٤ بر سر در ورودي شمال غربى نيز طاق نمايى شكل گرفته از دالبرهاي
پى در پى قرار دارد كه با مجموعهاي از مقرنس تزيين شده است و به رغم
استفاده از آجر در آن، طرحى شبيه به گچ كاري را نشان مىدهد. در نماي
درونى و بيرونى مقرنس و حتى در ميان لبة چندگانة دالبرها تزيينات آجري مشبك
به شكل مربع، چند ضلعى و ستارهاي ديده مىشود. بالاتر از بخش مقرنس،
تزيينات آجري مشبك كاري درون يك قاب بندي آجري تا زير قرنيز سقف ادامه
يافته است و اين بخش از نظر ارتفاع و سبك كار با تزيينات ديگر بدنهها
تفاوت دارد (هيلن براند، .(٦٤-٦٥
ضريح و مرقد: ضريح فلزي داراي كتيبههايى از آياتى از سوره هاي ٩١ و ٩٣
قرآن مجيد در ٤ جانب خود و نيز اشعاري در وصف امام زاده است. در ضلع شرقى
نام خطاط، احمد نجفى زنجانى و تاريخ ١٣٨٤ق حك شده است (نك: ستوده،
٥(١)/١٩٨- ١٩٩). مرقد نيز در وسط محوطة درونى بنا كار گرفته از گچ است و بر
روي ٤ بدنة آن آياتى از قرآن مجيد به خط كوفى ممتاز باقى مانده (مشكوتى،
١٩١) كه به نظر مىرسد تاكنون به درستى قرائت نشده است. بر روي مرقد،
صندوق چوبى مشبكى نهادهاند و آيت الكرسى (بقره/٢/٢٥٥-٢٥٧) به خط كوفى
قديم بر حاشية بالاي صندوق و بسيار گود كنده شده است (ستوده، ٥(١)/١٩٦-١٩٧).
اين كتيبه از بخش بالاي ضلع غربى صندوق آغاز شده، و در ضلع شمالى تا ضلع
شرقى امتداد يافته است و در ضلع جنوبى با تاريخ ٥٢٥ق خاتمه مىيابد
(همانجا).
محراب: در ضلع جنوب غربى بنا محرابى با گچ بري بسيار زيبا و پركار وجود دارد
(همو، ٥(١)/١٩٦) كه به صورت گود و برجسته و بدون استفاده از رنگ در
تزيينات، كار شده است. احتمالاً بخشهاي ديگر محراب نيز داراي تزيينات گچ
بري بوده، و اكنون تنها لچكيهاي طرفين قوس محراب و تا اندازهاي حاشية آن
باقى مانده است (هيلن براند، .(٦٦ در زاوية درونى طاق محراب دو ستون باريك
گچى ديده مىشود كه تزيينات گچ كاري درون طاقچه، ميان آن قرار دارد.
تزيينات اين بخش شامل چند قطعة مشبك و چند پيچك زنجيرهاي است. به گفتة
هيلن براند اين نوع قاب بنديها برگرفته از گچبريهاي سامره است و نمونة
تزيينات آن نيز در مسجد جامع نايين وجود دارد (ص ٦٩ ؛ نيز نك: هرتسفلد، ،
I(٢)/٧٣ تزيين شم ١٧١ ، نيز ٨٧ ، تزيين شم ٢٤١ ؛ پوپ، ، VIII/٢٦٨ تصوير شم .(C
در هر يك از لچكيهاي محراب، شمسهاي با حاشية گلدار وجود دارد كه در مركز
شمسه كلمة «الله» به خط نسخ كنده شده است. فضاي باقى ماندة درون هر لچكى
و طاق محراب با تزييناتى چون بته جقههاي مشبك و پيچك پر شده است. روي
هر يك از نقوش ياد شده با سوراخهايى متعدد اشكال هندسى بديعى پديد آمده كه
قابل مقايسه با گچبريهاي سامره است (نك: هيلن براند، تصوير شم ؛ XIa
هرتسفلد، ، I(٢)/٤٨ تزيين شم ٥٣ ، نيز ٨١ -٨٠ ، تزيين شم .(١١٤ در حاشية گچ بري
شدة قوس جناغى محراب، كتيبهاي به خط كوفى مزين وجود دارد كه با قراين
موجود بخشى از آن تخريب شده است. كتيبه از سمت راست محراب از آية ١٦ سورة
آل عمران آغاز، و ادامة آن يعنى بخشى از آية ١٧ به صورت معكوس در زير همان
كتيبه كندهكاري شده است. الفباي كوفى كتيبه داراي تزيينات پيچيدهاي
است. همچنين معكوس نوشتن بخشى از آن نيز سبب درهم تنيدگى خطوط و دشواري
در قرائت آن شده است (نك: هيلن براند، .(٧١-٧٣
درِ قديمى: تزيينات اين در به شيوة كندهكاري و نقوش گل و برگ و طرح
ترنجى در وسط است. بر چهارچوبة اين در كتيبهاي كندهكاري شده كه نخستين
بار توسط رابينو قرائت شده است (ص ٢٤٤). از قرائت جديد چنين برمىآيد كه
رابينو در خواندن برخى اسامى و كلمات به خطا رفته است (نك: ستوده،
٥(١)/١٩٧- ١٩٨). به نوشتة كتيبة موجود، اين در به فرمان امير بهادر فرزند امير
جلالالدين بايزيد و توسط فردي به نام حاجى محمد در تاريخ ٨٥٧ق (قس:
مشكوتى، همانجا) ساخته شده، و وقف بناي معروف به مشهدنور گرديده است (نك:
ستوده، همانجا).
حفاظت و نگهداري بنا: بهسبب نوسازي و تغييراتى كه در دورههاي مختلف بر
روي بنا انجام گرفته، به تزيينات آجري برخى از نقاط بدنه آسيب رسيده است
(نك: هيلن براند، .(٦٥-٦٦ به نظر مىرسد كه بيشترين مرمتهاي بنا در دورة قاجار
انجام گرفته باشد (همانجا). بنابر اسناد موجود در مركز ميراث فرهنگى استان
مازندران، تمهيدات حفاظتى چون مرمت در قديمى امام زاده، محوطهسازي بنا و
تعويض آجرهاي فرسودة داخل آن در طى سالهاي ١٣٥٠ تا ١٣٥٨ش انجام گرفته
است.
مآخذ: رابينو،ه. ل.، سفرنامة مازندران و استراباد، ترجمةغلامحسين وحيد
مازندرانى، تهران، ١٣٦٦ش؛ ستوده، منوچهر، از آستارا تا استارباد، تهران، زير
چاپ؛ قورخانچى، محمدعلى، نخبة سيفيه، به كوشش منصوره اتحاديه و سيروس
سعدونديان، تهران، ١٣٦٠ش؛ مشكوتى، نصرتالله، فهرست بناهاي تاريخى و اماكن
باستانى ايران، تهران، ١٣٤٩ش؛ ملگونف، سفرنامه، ترجمة مسعود گلزاري، تهران،
١٣٦٤ش؛ ميرزا ابراهيم، سفرنامة استراباد و مازندران و گيلان...، به كوشش
مسعود گلزاري، تهران، ١٣٥٥ش؛ نقشه (پلان امامزاده نور)، سازمان ملى حفاظت
آثار باستانى ايران، دفتر فنى مازندران، ١٣٥٩ش؛ تحقيقات ميدانى مؤلف؛ نيز:
Godard, A., P th ? r- E ) r ? n, Paris, ١٩٤٩; Herzfeld, E., Der Wand- schmuck
der bauten von Samarra und seine Ornamentik, Berlin, ١٩٢٣; Hillenbrand , R . , X
Salj = q Monuments in Iran . V . the Im ? mz ? da N = r, Gurg ? n n , Iran ,
London , ١٩٨٧ , vol. XXV ; Hutt , A. , X Islamic Monuments in Kirm ? n and Khur
? s ? n Provinces n , Iran, London, ١٩٧٠, vol. VIII; id & L. Harrow, X Islamic
Architecture n , Iran, London, ١٩٧٧, vol. I; Pope, A.U., A Survey of Persian
Art, London, ١٩٦٧, vol. VIII; Schroeder, E., X The Selj = q Period n , ibid;
Soucek, P., X Iranian Architecture: the Evolution of a Tradition n , Highlights
of Persian Art, Colorado, ١٩٧٩.
جواد نيستانى