دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٢٩٣
| استار جلد: ٨ شماره مقاله:٣٢٩٣ |
اِسْتار، واحد توزين چيزهاي خُرد و داروها. اين كلمه در منابع به شكل
اِستير (نك: ابومنصور، ٣١٥؛ اخوينى، ٥٠٢، ٦١١؛ زمخشري، ٣٨٥؛ منوچهري، ١٥٣) و
سِتير ( لغت فرس، ٤٩؛ اخوينى، ٣٠٩؛ نخجوانى، ١٠٨؛ فردوسى، ٣/٦٥، بيت ١٤٧٠)
نيز آمده، و به اساتير جمع بسته شده است. استار در شعر عرب مجازاً به معنى
چهار و چهارم به كار رفته است و از اين رو بعضى آن را معرب «چهار» فارسى
دانستهاند (ازهري، ١٢/٣٨٢؛ جوهري، ٢/٦٧٧؛ جواليقى، ٤٢؛ قس: هدايت، ٤٦٢، كه
آن را عربى دانسته است). برخى نيز اصل آن را از اِستاتِر يونانى (هينتس،
١٥ ؛ ٢ )، EIو برخى ديگر از ايشتار (يا عشتر)، الهة نامور آشور و بابل دانستهاند
(نك: پورداوود، ٢٦٤- ٢٦٥).
در يونان باستان سكههايى با عنوان استاتر با جنس، وزن و ارزش متفاوت ضرب
مىشده است (براي مثال، نك: هيل، مقدمه،١٤٩ -١٤٨ ؛ پاولى، LV/٢١٧٢ به بعد).
پادشاهان هخامنشى از جمله داريوش نيز سكههايى بدين نام داشتهاند (نك:
توكيديدس، ؛ IV/٢٣٩ بابلون، ١٠-١١، جم). درزمانساسانيان يكاستير، ٤ درهمارزش
داشتهاست (شايستنشايست، فصل ١ ، بند ٢ ؛ كريستن سن، ٧٢). در منابع دينى
زردشتى، استير مانند درهم كه هم واحد وزن و هم واحد پول به شمار مىآمده،
براي سنجش تاوان و بادافراه به كار مىرفته است ( شايست نشايست، فصل ٨ ،
بند ٣ ؛ همان، فصل ١٦، بند ٨، نيز نك: ص ٥ -٦، يادداشت شم ١٣؛ قس: ثعالبى،
٢٦١).
در دورةاسلامى نيزاستارنام واحديبرايوزن بوده است.خوارزمى (ص ١٤- ١٥) آن
را از اوزان عرب شمرده، و معادل ١ ٤٠ من دانسته است. برپاية مقادير رسمى
داده شده، استار دقيقاً معادل ٤٢/٦، يا ٣ ٧ ٦ درهم يا ٥/٤ مثقال بوده است
(نيز نك: جوهري، همانجا). مقادير ديگري (٦، ٥/٦، ٧، ٩، ١٠ درهم) كه در منابع
ديده مىشود (نك: ميدانى، ٣٧١؛ اديب نطنزي، ٣٣؛ لغت فرس، همانجا؛ كاشانى،
٩١؛ هروي، ذيل استار)، مربوط به مناطق گوناگون و يا معادل تقريبى آن است.
در كتب طب و داروسازي هم مقادير متفاوتى براي استار به دست داده شده
است. براي مثال، ابن سينا (٣/٤٤١) به نقل از ابن سرابيون استار را ٦ درهم
و ٢ دانگ، معادل ٤ مثقال دانسته است (براي ديگر اقوال، نك: هروي، همانجا؛
عقيلى، ٥٥٢؛ حسينى، ٤١٨؛ سُوِر، ٣٧٥- ٣٧٦ )، اما جرجانى در ذخيرة خوارزمشاهى
(ص ٧٤٣) اين مقدار را درست ندانسته، و مقدار دقيق استار را همان ٥/٤ مثقال
يا ٣ ٧ ٦ در هم دانسته است كه در اين صورت با مقدار استار غير طبى يكى
است.
چنانكه اشاره شد، استار (ستير) و سير يكى است و آنچه اين مطلب را تأييد
مىكند، نسبت اين واحد به «مَن» ( ١ ٤٠ ) است (نك: امام، ٥١). اگر هر مثقال
(دينار) را ٢٥/٤ گرم و هر درهم را ٩٧/٢ گرم فرض كنيم (نك: II/٢٩٧,٣١٩ , ٢
چنين خواهيم داشت: ٠٦/١٩=٩٧/٢ ئ ٤٢/٦ و ١٢٥/١٩=٢٥/٤ئ٥/٤ كهدرهرصورتمقدار استار
ازوزناستاترمتداول يونانى به مراتب بيشتر بوده است.
مآخذ: ابن سينا، القانون، بولاق، ١٢٩٤ق؛ ابومنصور موفق هروي، الابنية عن
حقايق الادوية، به كوشش احمد بهمنيار و حسين محبوبى اردكانى، تهران، ١٣٤٦ش؛
اخوينى، ربيع، هداية المتعلمين ، به كوشش جلال متينى، مشهد، ١٣٧١ش؛ اديب
نطنزي، حسين، المرقاة ، به كوشش جعفر سجادي، تهران، ١٣٤٦ش؛ ازهري، محمد،
تهذيب اللغة، به كوشش احمد عبدالعليم بردونى، قاهره، ١٩٦٦م؛ امام شوشتري،
محمدعلى، تاريخ مقياسات و نقود در حكومت اسلامى ، تهران، ١٣٣٩ش؛ بابلون،
ارنست، سكههاي ايران در دوران هخامنشى، ترجمة ملكزاده بيانى و خانبابا
بيانى، تهران، ١٣٥٨ش؛ پورداوود، ابراهيم، هرمزد نامه ، تهران، ١٣٣١ش؛
ثعالبى مرغنى، حسين، غرراخبار ملوك الفرس و سيرهم ، به كوشش زتنبرگ،
پاريس، ١٩٠٠م؛ جرجانى، اسماعيل، ذخيرة خوارزمشاهى، به كوشش سعيدي سيرجانى،
تهران، ١٣٥٥ش؛ جواليقى، موهوب، المعرب، به كوشش احمد محمد شاكر، تهران،
١٩٦٦م؛ جوهري، اسماعيل، الصحاح ، بيروت، دارالعلم للملايين؛ حسينى، محمد
مؤمن، «رسالة مقداريه»، به كوشش تقى بينش، فرهنگ ايران زمين ، ١٣٤١ش، ج
١٠؛ خوارزمى، محمد، مفاتيح العلوم ، به كوشش فان فلوتن، ليدن، ١٨٩٥م؛
زمخشري، محمود، مقدمة الادب، به كوشش محمد كاظم امام، تهران، ١٣٤٢ش؛ شايست
نشايست، آوانويسى و ترجمة كتايون مزداپور، تهران،
١٣٦٩ش؛عقيلىعلويشيرازي،محمدحسين، قرابادين كبير، تهران،١٣٤٩ش/ ١٣٩٠ق؛
فردوسى، شاهنامه ، تهران، ١٣٤٥ش؛ كاشانى، عبدالله، عرايس الجواهر و نفايس
الاطايب ، به كوشش ايرج افشار، تهران، ١٣٤٥ش؛ كريستن سن، آرتور، ايران در
زمان ساسانيان ، ترجمة رشيد ياسمى، تهران، ١٣٤٥ش؛ لغت فرس، اسدي طوسى، به
كوشش محمد دبيرسياقى، تهران، ١٣٣٦ش؛ منوچهري دامغانى، احمد، ديوان، به
كوشش محمد دبيرسياقى، تهران، ١٣٦٣ش؛ ميدانى، احمد، السامى فى الاسامى،
تهران، ١٣٤٥ش؛ نخجوانى، محمد بن هندوشاه، صحاح الفرس ، تهران، ١٣٥٥ش؛
هدايت، رضا قلى، فرهنگ انجمن آراي ناصري ، تهران، ١٢٨٨ق؛ هروي، محمد،
بحرالجواهر ، تهران، ١٢٨٨ق؛ نيز:
EI ٢ ; Hill, G.F., Catalogue of the Greek Coins of Arabia, Meso- potamia and
Persia, Bologna, ١٩٦٥; Hinz, W., Islamische Masse und Gewichte, Leiden/K N ln,
١٩٧٠; Pauly; Sauvaire, M.H., X Materiaux... de la numismatique et de la m E
trologie musulmanes n , JA, ١٨٨٤, S. ٨, vol.III; m ? yast - ne m ? yast, ed. and
tr. J.C. Tavadia, Hamburg, ١٩٣٠; Thucydides, History of the Peloponnesian War,
tr. Ch.F. Smith, London, ١٩٧٦.
محمدرضا ناجى