صرف نظر كرده و خوانندگان محترم را به مطالعه «شرح اشارات» خواجه ارجاع مى‌دهيم‌ [١] و در اينجا فقط به ذكر يك نكته اكتفا مى‌كنيم و آن اين كه: استفاده از داستانهاى تمثيلى و رمزآميز در بيان مضامين عرفانى و اخلاقى از قديم الأيّام در ميان ملل مختلف رايج بوده است، امّا در عالم اسلام استفاده از اين بيان تمثيلى با ساختارى منظّم و با اجزاء و جوانب منطبق بر ممثّل، در آثار شيخ الرئيس به اوج خود رسيده است. داستان «سلامان و ابسال»؛ قصّه «حىّ بن يقظان»؛ «رسالة الطّير»، قصيده «عينيّه» نمونه‌هاى زيبايى از اين نوع هستند كه بدون شكّ الهام بخش شاعران و نويسندگان دوره‌هاى بعد در خلق آثارى از اين دست بوده است.

او در اين نمط سپس به تعريف «زاهد» و «عابد» و «عارف» و تفاوت درجه هر كدام و سپس به بيان هدف هر يك از اينها از زهد و عبادت و اين كه عارف مطلوبى جز خدا ندارد پرداخته است‌ [٢].

او سپس از اوّلين منزل سير و سلوك كه اهل عرفان آن را «اراده» ناميده‌اند، و سالك در آن مرحله به نام «مريد» ناميده مى‌شود، سخن گفته است. «اراده» عبارت است از نوعى شوق و رغبت كه در اثر برهان يا تعبّد و ايمان در انسان براى چنگ زدن به دستگيره با استحكام حقيقت پديد مى‌آيد، آنگاه سرّ و باطن او به جنبش مى‌آيد تا به اتّصال به حقيقت دست يابد [٣]. اين كه ابن سينا اراده را اوّل منزل خوانده است البتّه مقصود بعد از يك سلسله منازل ديگر است، كه آنها را بدآيات و ابواب و معاملات و اخلاق مى‌نامند.

يعنى از آنجا كه در اصطلاح عرفا «اصول» خوانده مى‌شود و حالت عرفانى پديد مى‌آيد، اراده اوّل منزل است‌ [٤].

او از «رياضت» و اهداف آن بحث مى‌كند و زهد حقيقى را براى از بين بردن موانع و شواغل خارجى، و عبادت و قول و سماع را به جهت تهذيب نفس، و فكر لطيف و عشق عفيف را براى تلطيف سرّ مفيد مى‌داند. فخر رازى هم در شرح خود بر اين فصل مطالب مفيدى را بر آن افزوده است‌ [٥].

«وقت» و «وجد» را تعريف مى‌كند. عارف چون در اراده و رياضت پيش رود در اوّلين منزل از منازل وجدان انوارى بر قلبش طلوع مى‌كند كه لذيذ است و به سرعت مى‌گذرد، گوئى مثل برقى مى‌جهد و

[١] - خواجه نصير الدين طوسى؛ «شرح اشارات»؛ ج ٣؛ ص ٣٦٥.

[٢] - همين كتاب؛ ص ٥٩١ و ٥٩٢ و ٥٩٨.

[٣] - همين كتاب؛ ص ٦٠٢.

[٤] - خواجه عبد اللّه انصارى؛ «منازل السايرين»؛ تصحيح دى بوركى؛ قاهره ١٩٦٢ م؛ ص ٥٢.

[٥] - همين كتاب؛ ص ٦١٦- ٦٠٥.