متأثّر از افرادى مانند: ابو البركات بغدادى‌ [١]؛ شرف الدّين محمد مسعودى‌ [٢]- كه قبل از فخر رازى ظاهرا كتاب «المباحث و الشّكوك و الشّبه على الإشارات» را در ردّ بر ابن سينا نوشته است‌ [٣]- و ابو الفتح محمد بن عبد الكريم شهرستانى‌ [٤]- كه علاوه بر «مصارعة الفلاسفة» در «المناهج و البيانات» نيز بر ابن سينا خرده گرفته- بوده است. بعلاوه او بعضى از اين ايرادات را از كتابهاى خود شيخ الرّئيس مانند «شفاء» و «المباحثات» و غيره استفاده كرده است، به اين معنا كه خود شيخ گاهى در ضمن مباحث ايراداتى را بر خود وارد كرده و از آنها پاسخ داده است، ولى فخر رازى اشكال را طرح كرده ولى به جواب آن اشاره‌اى نكرده است. نمونه‌هائى از اين موارد را در مباحث آينده خواهيم ديد.

بررسى مهمترين نقدهاى امام فخر رازى‌

بحث از همه مسائلى كه فخر رازى در آنها بر ابن سينا خرده گرفته از عهده اين مقدّمه بيرون است امّا شايسته است به بررسى مهمترين نقد و اعتراضهائى كه او در كتاب «شرح اشارات» بر مهمترين موضوعات و قواعد فلسفى وارد كرده است، و پاسخهايى كه خواجه و ديگران از آن اعتراضها داده‌اند بپردازيم:

١- تشكيك در اثبات وجود هيولا

حكماى مشّاء بر اثبات تركيب جسم طبيعى از هيولا و صورت جسميّة دو برهان اقامه كرده‌اند كه يكى به نام برهان «فصل و وصل» و ديگرى به نام برهان «قوّة و فعل» معروف است. ابن سينا هر دو برهان را در الهيّات «شفاء» [٥] توضيح داده ولى در كتاب «اشارات» به بيان برهان «فصل و وصل» اكتفا نموده است. و

[١] - ر. ك: خواجه نصير الدّين طوسى؛ «شرح اشارات»؛ ج ٢؛ ص ٢٢١ و ٣٧٩ و ج ٣؛ ص ٢٤٩؛ و شمس الدين محمد شهرزورى؛ «نزهة الارواح و روضة الافراح»؛ ص ٣٩٥ و ژرژ قنواتى؛ «مقاله فخر الدّين رازى» در دائرة المعارف اسلام؛ چاپ دوّم.

[٢] - ر. ك: «شرح اشارات»، خواجه طوسى؛ ج ٢؛ ص ٧١ و ٣٠٣ و ٣٢١.

[٣] - يحيى مهدوى؛ «فهرست مصنّفات ابن سينا»؛ ص ٣٦.

[٤] - ر. ك: «شرح اشارات»، خواجه طوسى؛ ج ٣؛ ص ٢٦٢.

[٥] - ر. ك: «شفاء»، الهيّات، فصل دوّم از مقاله دوّم؛ چاپ مصر ١٩٦٠ م؛ ص ٨- ٦٦؛ و صدر المتألّهين محمد بن ابراهيم‌