«شرط تحقّق تقابل آن است كه هر آنچه در هر يك از دو قضيّة رعايت مى‌شود در ديگرى هم مراعات شود، به گونه‌اى كه اجزاى قضيه در هر يك از آن دو همان باشد كه در ديگرى موجود است، تا آنكه موضوع، محمول، و آنچه همانند آنها است، شرط، اضافه، جزء و كل، قوّه و فعل، مكان و زمان و جز اينها از آنچه بر شمرديم مختلف و متفاوت نباشد.» [١]

امّا فخر رازى بر خلاف ابن سينا وجود همه وحدات هشتگانه را در تحقّق تناقض لازم ندانسته و معتقد است كه براى تحقّق تناقص در قضايا وحدت موضوع و محمول كافى است و ساير وحدات به وحدت موضوع و محمول بر مى‌گردند.

او اختلاف در شرط و جزء و كلّ را به اختلاف در موضوع باز مى‌گرداند. اختلاف در شرط مثل:

سياه جامع بصر است. كه در آن موضوع (محكوم عليه)، ذات متّصف به صفت سياهى است. سياه جامع بصر نيست. كه موضوع در آن ذات بدون سياهى است. اختلاف در جزء و كلّ مانند: زنگى سياه است (يعنى پوست او). و زنگى سياه نيست (يعنى دندان او). اين دو قضيّة متناقض نيستند زيرا وحدت موضوع ندارند، موضوع در قضيه اوّل پوست است و در قضيه دوّم دندان مى‌باشد.

امّا اختلاف در اضافه، قوّه و فعل، مكان و زمان را هم به وحدت محمول بر مى‌گرداند. اختلاف در اضافه مثل: زيد پدر خالد است. (كه در آن محمول «پدر خالد» است). و قضيّه: زيد پدر نيست. (يعنى براى شخص ديگرى)، كه اين دو قضيّه متناقض نيستند چون محمول در آنها يكى نيست. و به همين گونه اختلاف در قوّه و فعل مثل قضيّه: شمشير برنده است (و مراد آن است كه صلاحيّت بريدن دارد)، و قضيّه:

شمشير برنده نيست (يعنى بالفعل نمى‌برد)، كه با هم متناقص نيستند چون وحدت در محمول ندارند. و اختلاف در مكان مانند: زيد نشسته است (يعنى در خانه)، و زيد نشسته نيست (يعنى در بازار). و اختلاف در زمان مثل: زيد موجود است. (يعنى الآن) و زيد موجود نيست (يعنى در زمان ديگر). همه اين قضايا متناقض نيستند چون وحدت در محمول ندارند. پس معلوم مى‌گردد كه تحقّق تناقض بين دو قضيّه مشروط به وحدت موضوع و محمول بوده و بازگشت ساير شرايط كه ابن سينا بيان داشت به رعايت اين دو شرط

[١] - ر. ك: همين كتاب؛ ص ٢١٥.