همان بودن حركت در زمان است، امّا با هم بودن دو چيز در زمان معنايش اين است كه زمان يكى از آنها عين زمان ديگرى است. و به عبارت ديگر بودن هر دو در زمان واحد است. و بنابر اين «معيّت» اوّلى نيازمند به زمان ديگرى ندارد ولى دوّمى دارد [١].

٤- امّا از اشكال ديگر فخر رازى مبنى بر اين كه اگر قبليّت خداوند هم نسبت به عالم به زمان باشد لازم مى‌آيد كه خداوند زمانى و متغيّر باشد مى‌توان پاسخ گفت كه اتّصال او به زمان يا مكان مجازى است و الّا او برتر از زمان و مكان است. معيّت او با زمان يا مكان معيّن معيّت قيّومى است، و معناى در مكان يا در زمان بودن او اين است كه او بر همه مكانها و زمانها احاطه وجودى دارد و همه آنها متقوّم به اراده او هستند.

٥- اعتراض بر قاعده «كلّ حادث مسبوق بامكان الوجود و بمادّة»

ابن سينا در كتابهاى معروف خود از قبيل: «اشارات»؛ «نجات» و «شفاء» برهانى را در اثبات قاعده «كلّ حادث مسبوق بمادّة» اقامه كرده است كه در آن «امكان وجود» و «مادّه» را براى هر حادثى ثابت كرده است‌ [٢]. برهان او مورد توجّه فلاسفه بعد از او قرار گرفته است و بهمنيار، شيخ اشراق، ملاصدرا و ديگران سخنان او را در آثار خود نقل كرده‌اند بدون آنكه در تقرير اصل برهان مطلب جديدى را علاوه بر آنچه او گفته است بر آن بيفزايند، و در دنباله آن از مطالب جديدى از قبيل: مبدع يا حادث بودن خود مادّه، مناط احتياج حادث به مادّه و فرق بين صورت و نفس و عرض در احتياج به آن، معناى اضافه بودن امكان، و امثال اينها بحث كرده‌اند [٣].

[١] - عبارت خواجه چنين است: «و أمّا المعيّة: فمعيّة ما هو في الزّمان للزّمان غير المعيّة بالزّمان أعنى معيّة شيئين يقعان في زمان واحد؛ لأنّ الأولى تقتضى نسبة واحدة لشى‌ء غير الزّمان إلى الزّمان و هى «متى» ذلك الشّى‌ء؛ و الأخرى تقتضى نسبتين لشيئين يشتركان في منسوب إليه واحد بالعدد و هو زمان ما. و لذلك لا يحتاج في الأولى إلى زمان يغاير الموصوفين بالمعيّة و يحتاج فى الثّانية.» (شرح اشارات خواجه؛ ج ٣؛ ص ٩٤).

[٢] - همين كتاب؛ ص ٤٠٣؛ و «النّجاة»؛ به كوشش محيى الدين صبرى كردى؛ قاهره ١٩٣٨ م.؛ ص ٢١٩. و «شفاء»، الهيّات، قاهره ١٩٦٠ م.؛ ج ١؛ ص ١٨٢.

[٣] - بهمنيار؛ «التّحصيل»؛ دانشگاه تهران؛ ١٣٧٥ ش.؛ ص ٤٤٤ و ٣- ٤٨١؛ و شيخ اشراق شهاب الدين يحيى سهروردى؛ در مجموعه مصنّفات؛ تصحيح هنرى كربن؛ تهران (انجمن فلسفه) ١٣٥٥ ش؛ ٣ ج؛ ج ١: «تلويحات»؛ ص ٤٨؛ و «المشارع و