ثانيا؛ عرض از جهت ماهيّت‌اش به موضوع تعلّق ندارد، بلكه از جهت عرض بودنش به موضوع متعلّق است، در حاليكه تحديد و تعريف براى بيان ماهيّت است نه براى بيان عرضيّتى كه لازمه ماهيّت است.

و به خاطر همين نكته ظريف، كه موضوع نمى‌تواند در حدّ عرض أخذ شود، ابن سينا در منطق «اشارات» از اين تعريف عدول كرد و در تعريف عرض ذاتى گفت: «عرض ذاتى آن محمولى است كه از گوهر موضوع بر آن عارض مى‌گردد.»

سپس فخر رازى چون تعريف جامعى را كه شيخ الرّئيس در كتاب «شفاء» ذكر كرد نمى‌پسندد، خود در تعريف آن مى‌گويد: او گفت: مى‌توان ذاتى را به گونه‌اى رسم كرد كه هر دو قسم ذاتى (يعنى ذاتى باب ايساغوجى و ذاتى باب برهان) را يكجا شامل شود؛ و من مى‌گويم آن رسم اين است كه گفته شود: «ذاتى آن محمولى است كه به خودى خود بر چيزى حمل مى‌شود، يا چيزى به خودى خود اقتضاء آن را دارد.» و اين تعريف بدان جهت جامع است كه ماهيّت مقتضى مقوّمات خود است همچنان كه معلول مقتضى علّت خويش است، و ماهيّت مقتضى اعراض ذاتيّه خود است همچنان كه علّت مقتضى معلول خويش است‌ [١].

امّا خواجه نصير الدّين طوسى در نقد سخنان فخر رازى مى‌گويد: آنچه شيخ الرّئيس در «حكمة المشرقيّة» گفته است‌ [٢] ناظر به اين مطلب است كه اعراض بر دو گونه‌اند: يا تصوّر آنها بدون ملاحظه و التفات به موضوع آنها ممكن است و يا ممكن نيست. اگر ذات آنها از لحاظ مفهومى مستقلّ بوده و بدون ملاحظه موضوع قابل تصوّر باشند پس تحديد و تعريف آنها هم بدون ملاحظه موضوع ممكن خواهد بود، با اينكه اعراض در وجود مستقل نيستند و وابسته به موضوع مى‌باشند، زيرا تحديد و تعريف با مفهوم سر و كار دارد نه با وجود. امّا اگر بر عكس اعراضى به گونه‌اى باشند كه تصوّر آنها بدون ملاحظه و التفات به موضوع آنها ممكن نباشد و موضوعات آنها داخل در مفهوم‌هاى آنها باشد پس مفهوم آنها بسيط نبوده بلكه مركّب از حقايق آنها بعلاوه اعتبار موضوع آنها مى‌باشد. و بنابراين چاره‌اى نيست جز آنكه تحديد و تعريف آنها با اعتبار موضوع آنها صورت پذيرد. و اعراضى كه شيخ الرّئيس در اين فصل به آنها مثل زده‌

[١] - ر. ك: «همين كتاب»؛ ص ٧٩.

[٢] - ابن سينا؛ «منطق المشرقيين»؛ مصر ١٩١٠ م.؛ ص ٤٥- ٤٤.