تتبّع آنچه مقصودش بوده راه تعقيب را طى كرده، و در تفتيش اسرار آن استقصاء را به نهايت رسانده است. ليكن با اين همه، در ردّ بر صاحب اين كتاب راه مبالغه پيموده و در نقض قواعد او پاى را از حدّ اعتدال فراتر نهاده است، به طورى كه كوششهاى او جز قدح بر ابن سينا به بار نياورده است. از اين روى بعضى از ظريفان «شرح» او را «جرح» نام نهاده‌اند با اينكه شارحان را شرط آن است كه نسبت به آن چيزى كه شرح آن را به عهده گرفته‌اند تا حدّ استطاعت يارى و مساعدت كنند، ... مگر آنكه به چيزى برخورد كنند كه حمل آن بر محملى صحيح ممكن نباشد ...» [١]

بعد از فخر رازى چندين شرح ديگر هم بر «اشارات» نوشته شده كه مهمتر از همه شرح خواجه نصير الدين طوسى (متوفاى ٦٧٢ ه. ق.) است. ايشان در شرح خود به نيكوترين صورت عبارات كوتاه و رمز گونه اشارات را تبيين كرده و با بيانى محكم و استدلالى و به طور مفصّل و جزء به جزء از ايرادات و تشكيكات فاضل شارح جواب داده است به گونه‌اى كه او را با وجود فاصله و تأخير زمانى بايد از بزرگترين شارحان و مدافعان فلسفه ابن سينا به حساب آورد. شرح اشارات خواجه مورد توجّه حكما و دانشمندان بعد از او قرار گرفته و بر آن شرح و حاشيه نوشته‌اند. شاگرد فاضل و دانشمند او علّامه حلّى «متوفاى ٧٢٦ ه. ق.) بر شرح او شرح نوشته است. گروهى از حكما از جمله: مير سيد شريف جرجانى، ملّا جلال دوانى، غياث الدّين منصور دشتكى، ميرزا جان باغنوى شيرازى، ملا عبد الرّزاق لاهيجى، آقا حسين خوانسارى و ديگران بر شرح خواجه حاشيه نوشته‌اند [٢]. برخى ديگر مانند قطب الدّين محمد رازى (متوفاى ٧٦٦ ه. ق.) صاحب «محاكمات»، بين فخر رازى و خواجه نصير الدين داورى كرده است كه كتاب او هم به طور مستقلّ و هم در حاشيه شرح خواجه چاپ شده است. خواجه نصير الدين طوسى در مقدّمه شرح خود كه آن را «حلّ مشكلات الإشارات» ناميده است هدف خود از نوشتن اين كتاب را پاسخگوئى به اعتراضات فخر رازى بيان كرده است.

نقد و بررسى انتقادهاى امام فخر رازى بر بخش منطق «اشارات»

فخر رازى بر مواضع متعدّدى از كلمات شيخ الرّئيس در بخش منطق نقد و اعتراض وارد كرده و خواجه نصير الدّين طوسى از اكثر آنها پاسخ گفته است. امّا خرده گيرى‌هاى او هرگز به اين معنا نيست كه او

[١] - خواجه نصير الدين طوسى؛ «شرح اشارات»؛ ج ١، ص ٣- ٢.

[٢] - براى اين شرح و حاشيه‌ها ر. ك: آقا بزرگ تهرانى؛ «الذّريعة»؛ ج ٦، ص ١١٠- ١١٢؛ ژرژ قنواتى؛ «مؤلّفات ابن سينا»؛ ص ٩؛ يحيى مهدوى؛ «فهرست نسخه‌هاى مصنفات ابن سينا»؛ ص ٣٥ و ٣٦.