مبانى تشريع اسلامى(3)

پيشگفتار

فصل اوّل مباحث مقدّماتى

1- چرايى و چگونگىِ بحثِ پيرامون ارزشها

2- نگاهى به گذشته

3- نهضت تمدنى، شرط تحوّل

4- تحوّل در شيوه

اوّل- جدا كردن فقه عملى از فقه استدلالى

دوم- اجتهاد در موضوعات

سوم- بازگرداندن فروع به اصول

5- ضرورت پژوهشهاى مقايسهاى

6- تأويل، خاستگاه انديشه

نظراتى پيرامون تأويل

7- مكتب ارزشى و ارزشهاى شريعت

فصل دوّم ارزشها در فلسفه اخلاق

آغاز سخن

حكمتهاى شريعت يا ارزشهاى وحى

بخش اوّل تعريف ارزش و خاستگاه مشروعيّت آن

گفتگويى پيرامون مفهوم ارزش

اوّل- ارزش و نياز Value and need

1- ارزش چيست؟

دوم- ارزش و انگيزه(Value and motive>)

سوم- ارزش و علاقه(Value and Interest)

چهارم- ارزش و ويژگى(

پنجم- ارزش و باور (اعتقاد)(

ششم- ارزش و سمتگيرى (يا گرايش)

هفتم- ارزش و رفتار

2- خاستگاه مشروعيّت ارزش

گذر و برونفكنى

آيا ارزش، پيوند است؟

مكتب كانت

مكتب اجتماعى

نقد ديدگاه ذهنى در ارزش

خاستگاه ارزشها در رآليسم نوين

نقد مكتب رآليسم

عقل، كاشف خود و واقعيت

بخش دوّم- چگونه و چرا فلسفه اخلاق را مىكاويم؟

1- از فلسفه تا اخلاق

2- چرا مكاتب اخلاقى را بررسى مىكنيم؟

3- تقسيم مكاتب اخلاقى

4- فرمانبرى در مكاتب اخلاقى

فرمانبرى در مكاتب دينى

بخش سوم- مكاتب فوق مادى

انتقاد از برداشت افلاطونى

2- مكتب ارسطو و نقد آن

1- مكتب افلاطون و نقد آن

مكتب فيثاغورس و افلاطون

نقد مكتب رواقيان

4- مكتب نوافلاطونى و نقد آن

5- مكاتب جديد فوق مادى

مونتنى

نقد مكتب مونتنى

«مالبرانش/Malebranche»، شاگرد دكارت

نقد مكتب دكارت

«اسپينوزا/Spinoza » (1677- 1632م)

نقد اسپينوزا

«لايب نيتس/Laybnits » (1646- 1716 م)

بخش چهارم- مكاتب دينى

1- آيين زرتشتى

2- آيين كنفوسيوس و تائوئيسم

3- يهوديّت و مسيحيّت

يهوديّت

مسيحيّت

اوّل- مسيحيّت دادگر

دوم- اخلاق قلبى

سوم- اخلاق عقلى

4- پروتستانيسم

3- مكتب رواقيان و نقد آن

5- اديان لائيك نوپديد

نقد اديان لائيك

بخش پنجم- مكاتب طبيعى

1- پيوند علم با اخلاق

2- خلاصه تاريخ مكتب ناتوراليسم

3- مكتب اپيكوريسم

4- مكتب سودگرايى

نقد مكتب سودگرايى

5- مكاتب معاصر ناتوراليسم

6- اخلاق علمى

7- اخلاق كانتى

8- نقد مكتب كانت

بخش ششم- مكاتب كنش باورى

1- نظريه تحوّل از نگاه راو

2- كنش باورى ارادى

3- پراگماتيسم

4- موريس بلوندل

5- اگزيستانسيا ليسم

بخش هفتم- مكاتب اخلاقى در كفّه ترازو

آغاز سخن

1- خلاصه تأمّل اخلاقى در عصر حاضر

2- مكاتب اخلاقى تكامل مىيابند

3- جوهره اخلاق

اوّل- عشق

دوم- عدالت

سوم- زندگى

4- ابزارهاى رسيدن به ارزشها

5- ارزشهاى اخلاقى براى چه؟

اوّل- ذهن، بسانِ توجيهى براى اخلاق

دوم- طبيعت، توجيهى براى اخلاق

سوم- ايمان به خدا خاستگاه اخلاق

بخش هشتم- ارزشهاى اخلاقى در قرآن

1- عبادت، هدف آفرينش انسان

اوّل- مفهوم كلمه آفرينش چيست؟

سوم- مفهوم واژه تقرّب چيست؟

چهارم- مفهوم كلمه «اسماء» چيست؟

دوم- مفهوم واژه عبادت چيست؟

پنجم- كمال وسيله است نه هدف

2- عباد الرحمان، چه كسانيند؟

آخرين سخن

3- حقيقت ايمان

درجات ايمان

4- پايههاى ايمان

تفسير پايههاى ايمان

اوّل- صبر، نخستين پايه ايمان

دوم- يقين، شكوفه ايمان

سوم- عدالت، گوهر ارزشها

چهارم- جهاد، دژ ايمان

ششم- تسليم در برابر سنّتهاى الهى

5- ابعاد ايمان

فصل سوم- ارزشها در فلسفه قانون

آغاز سخن

بخش اوّل- حقوق طبيعى يا فطرى

1- اصول حقوق طبيعى

2- نقد حقوق طبيعى

بخش دوّم- مكاتب پوزيتيويستى

آغاز سخن

6- انسان بين ايمان و ستم

1- فلسفه و مكاتب پوزيتيويستى

مكتب ارادهگرا

مكتب صورى

نقد مكتب ارادهگرا و صورى

2- مكتب تاريخى

نقد مكتب تاريخى

3- مكتب سودجوئى

نقد مكتب مصلحتگرايى

4- مكتب مصلحت گرايى

5- مكتب ديكتاتورى

نقد نظريه هگل

6- مكتب فاشيسم و نازيسم

7- مكتب حقوق محض

بخش سوم- مكاتب اجتماعى

آغاز سخن

1- زيرسازهاى مكتب اجتماعى

نقد مكتب اجتماعى

اوّل- عرف، مرحله قبل از قانون

دوم- بررسى حقوق در پرتو پديدههاى اجتماعى

حقوق، بين فشار جامعه و اراده قانونگذار

سوم- مكتب اجتماعى و حقوق دولتى

مكتب اجتماعى و هدفمندى حقوقى

2- كتب اجتماعى و روح ملّت

بخش چهارم- ارزشهاى تشريع (يا قانونگذارى)

1- ضرورت بررسى ارزشهاى قانونگذارى

2- اهداف نزديك يا مطلق

3- اهداف حقوق فرد يا جامعه

اوّل- نظريه اصالت فرد

1- سياسى

3- حقوقى

نقد نظريه اصالت فرد

دوم- مكتب اجتماعى

2- اقتصادى

نقد مكتب اجتماعى

عدالت كجاست؟

سوم- مكاتب معتدل

4- امنيّت، عدالت و پيشرفت

اوّل- امنيّت

گورويچ

دوم- عدالت

5- مصلحت عمومى

سوم- پيشرفت

بخش پنجم- بينشهايى در ارزشهاى قانونگذارى

آغاز سخن

1- حكمت آفرينش، چارچوب ارزشها

ايمان به حق، اساس ارزشها

گوهر وهدف حقوق

2- ارزشهاى ثابت و متغيّر

اوّل- ارزشهاى ثابت (اصول والا)

دوم- ارزشهاى حياتى (متغيّرها)

3- بررسى ارزشهاى متغيّر

روح ملّت

4- گرايش كلّى

5- سازههاى جامعه

6- مهمترين نياز

اول- پاسدارى از ثبات

دوم- پاسدارى از نهادهاى اجتماعى

سوم- تأكيد بر آزادى

چهارم- برآوردن نيازها

8- مكاتب حقوقى تكامل مىيابند

7- تفاوتهايى ميان سطوح روح ملّت

9- چگونه عوامل متغيّر را بشناسيم؟

10- معيارهاى شناخت اولويّت در ارزشها

اول- نص

دوم- عقل

1- اهميت ذاتى

2- كمّيّت

3- مصلحت نزديكتر

11- چگونه اولويّتها را در شريعت شناسايى كنيم؟

سوم- نظام هرمى

اوّل- اصل نصوص خاص

دوم- اصلِ استقرا

سوم- نظام هرمى

چهارم- نظام ارزشها در قرآن

درجه بندى ارزشها در سوره مائده

اول- عقد

دوم- بينش باز

سوم- احترام به شعائر

چهارم- هميارى

پنجم- ضرورتهاى حياتى

هفتم- امنيت

ششم- عدالت

هشتم- ولايت

12- بررسى تطبيقى شناخت اولويتها

اول- شاطبى مصالح پنجگانه

نقد ديدگاه شاطبى

دوم- غزالى و معيار عام و خاص

مصالح مهمتر ومصالح عمومىتر

سوم- پلّكان اولويتها در رئاليسم نوين

1- طبيعت رويكرد

2- وسيله وهدف

3- فراگيرى

4- هماهنگى ارزشها

مبانى تشريع اسلامى(3) - مدرسى، سيد محمد تقى - الصفحة ٢٨٤ - ٤- مكتب مصلحت گرايى

اجتماعى در كانالهاى مشخّص شمرده مى‌شوند.

تمامى اينها فوايدى بودند كه مى‌توانيم از اين مكتب به دست آوريم، ليكن خطاهاى متعدّدى نيز در ميان است كه برجسته‌ترين آنها به شرح زير مى‌باشد:

١- منطق ابزارگرايى كه «ويليام جيمز» آن را به ارمغان آورد و «جان ديوئى» آن را كامل كرد، اين منطق وارث منطق پوزيتيويستى به شمار مى‌آيد كه نقش عقل، وجدان اخلاقى و اصولى را كه كسى در آن ترديد نمى‌كند ناديده مى‌گيرد. اين منطق- هنگامى كه رويكرد خود را فقط صرف بخشهاى متغيّر زندگى بشر مى‌كند- از ثوابتى كه حقيقت ديگرى به شمار مى‌آيند غفلت مى‌ورزد. انكار قوانين ثابت در طبيعت (مانند قانون جاذبه) نشانگر سفسطه و جهل است، پس چرا انكار وجود سامانه‌هاى اجتماعى و نظامهاى روانى در زندگى بشر (مانند نياز بشر به نظم) اينگونه به شمار نمى‌رود؟ منطق پوزيتيويستى وجود عوامل ثابت در انسان را انكار مى‌كند، آيا اين منطقى غير علمى نيست؟

منطق ابزارگرايى كه مستقيماً حق را انكار مى‌كند و مصلحت را حق به شمار مى‌آورد با وجدان و روشنترين بديهيات ناهمسوست. اگر فرض كنيم انسان فرهيخته‌اى نزد قبيله‌اى عقب افتاده (كه چهار عمل اصلى رياضى را نمى‌داند) برود و بخواهد ده كيلو سيب بخرد از قرار هر كيلو يك دلار، مصلحت او چنين اقتضا مى‌كند كه براى اين سيبها نُه دلار بپردازد. آيا اين حق است كه ارزش كلّى ده كيلو سيب را به صرف وجود منفعت نُه دلار محاسبه كند؟

آن گونه كه «برتراند راسل» با تمسخر مى‌گويد: آيا صحيح است كه بگوئيم «بابا نوئل» صرفاً به اين جهت كه اعتقاد به او كودكان را سود مى‌رساند، يك حقيقت است؟ [١]

منافع مردم با حقايق اختلاف بسيار دارد و بسيار پيش مى‌آيد كه مردم براساس منافع خود عمل مى‌كنند و خود اعتراف دارند كه به خاطر منافعشان با حق مخالفت‌

[١] - فلسفه حقوق، كاتوزيان، ج ١، ص ١٣٨.