مبانى تشريع اسلامى(3)

پيشگفتار

فصل اوّل مباحث مقدّماتى

1- چرايى و چگونگىِ بحثِ پيرامون ارزشها

2- نگاهى به گذشته

3- نهضت تمدنى، شرط تحوّل

4- تحوّل در شيوه

اوّل- جدا كردن فقه عملى از فقه استدلالى

دوم- اجتهاد در موضوعات

سوم- بازگرداندن فروع به اصول

5- ضرورت پژوهشهاى مقايسهاى

6- تأويل، خاستگاه انديشه

نظراتى پيرامون تأويل

7- مكتب ارزشى و ارزشهاى شريعت

فصل دوّم ارزشها در فلسفه اخلاق

آغاز سخن

حكمتهاى شريعت يا ارزشهاى وحى

بخش اوّل تعريف ارزش و خاستگاه مشروعيّت آن

گفتگويى پيرامون مفهوم ارزش

اوّل- ارزش و نياز Value and need

1- ارزش چيست؟

دوم- ارزش و انگيزه(Value and motive>)

سوم- ارزش و علاقه(Value and Interest)

چهارم- ارزش و ويژگى(

پنجم- ارزش و باور (اعتقاد)(

ششم- ارزش و سمتگيرى (يا گرايش)

هفتم- ارزش و رفتار

2- خاستگاه مشروعيّت ارزش

گذر و برونفكنى

آيا ارزش، پيوند است؟

مكتب كانت

مكتب اجتماعى

نقد ديدگاه ذهنى در ارزش

خاستگاه ارزشها در رآليسم نوين

نقد مكتب رآليسم

عقل، كاشف خود و واقعيت

بخش دوّم- چگونه و چرا فلسفه اخلاق را مىكاويم؟

1- از فلسفه تا اخلاق

2- چرا مكاتب اخلاقى را بررسى مىكنيم؟

3- تقسيم مكاتب اخلاقى

4- فرمانبرى در مكاتب اخلاقى

فرمانبرى در مكاتب دينى

بخش سوم- مكاتب فوق مادى

انتقاد از برداشت افلاطونى

2- مكتب ارسطو و نقد آن

1- مكتب افلاطون و نقد آن

مكتب فيثاغورس و افلاطون

نقد مكتب رواقيان

4- مكتب نوافلاطونى و نقد آن

5- مكاتب جديد فوق مادى

مونتنى

نقد مكتب مونتنى

«مالبرانش/Malebranche»، شاگرد دكارت

نقد مكتب دكارت

«اسپينوزا/Spinoza » (1677- 1632م)

نقد اسپينوزا

«لايب نيتس/Laybnits » (1646- 1716 م)

بخش چهارم- مكاتب دينى

1- آيين زرتشتى

2- آيين كنفوسيوس و تائوئيسم

3- يهوديّت و مسيحيّت

يهوديّت

مسيحيّت

اوّل- مسيحيّت دادگر

دوم- اخلاق قلبى

سوم- اخلاق عقلى

4- پروتستانيسم

3- مكتب رواقيان و نقد آن

5- اديان لائيك نوپديد

نقد اديان لائيك

بخش پنجم- مكاتب طبيعى

1- پيوند علم با اخلاق

2- خلاصه تاريخ مكتب ناتوراليسم

3- مكتب اپيكوريسم

4- مكتب سودگرايى

نقد مكتب سودگرايى

5- مكاتب معاصر ناتوراليسم

6- اخلاق علمى

7- اخلاق كانتى

8- نقد مكتب كانت

بخش ششم- مكاتب كنش باورى

1- نظريه تحوّل از نگاه راو

2- كنش باورى ارادى

3- پراگماتيسم

4- موريس بلوندل

5- اگزيستانسيا ليسم

بخش هفتم- مكاتب اخلاقى در كفّه ترازو

آغاز سخن

1- خلاصه تأمّل اخلاقى در عصر حاضر

2- مكاتب اخلاقى تكامل مىيابند

3- جوهره اخلاق

اوّل- عشق

دوم- عدالت

سوم- زندگى

4- ابزارهاى رسيدن به ارزشها

5- ارزشهاى اخلاقى براى چه؟

اوّل- ذهن، بسانِ توجيهى براى اخلاق

دوم- طبيعت، توجيهى براى اخلاق

سوم- ايمان به خدا خاستگاه اخلاق

بخش هشتم- ارزشهاى اخلاقى در قرآن

1- عبادت، هدف آفرينش انسان

اوّل- مفهوم كلمه آفرينش چيست؟

سوم- مفهوم واژه تقرّب چيست؟

چهارم- مفهوم كلمه «اسماء» چيست؟

دوم- مفهوم واژه عبادت چيست؟

پنجم- كمال وسيله است نه هدف

2- عباد الرحمان، چه كسانيند؟

آخرين سخن

3- حقيقت ايمان

درجات ايمان

4- پايههاى ايمان

تفسير پايههاى ايمان

اوّل- صبر، نخستين پايه ايمان

دوم- يقين، شكوفه ايمان

سوم- عدالت، گوهر ارزشها

چهارم- جهاد، دژ ايمان

ششم- تسليم در برابر سنّتهاى الهى

5- ابعاد ايمان

فصل سوم- ارزشها در فلسفه قانون

آغاز سخن

بخش اوّل- حقوق طبيعى يا فطرى

1- اصول حقوق طبيعى

2- نقد حقوق طبيعى

بخش دوّم- مكاتب پوزيتيويستى

آغاز سخن

6- انسان بين ايمان و ستم

1- فلسفه و مكاتب پوزيتيويستى

مكتب ارادهگرا

مكتب صورى

نقد مكتب ارادهگرا و صورى

2- مكتب تاريخى

نقد مكتب تاريخى

3- مكتب سودجوئى

نقد مكتب مصلحتگرايى

4- مكتب مصلحت گرايى

5- مكتب ديكتاتورى

نقد نظريه هگل

6- مكتب فاشيسم و نازيسم

7- مكتب حقوق محض

بخش سوم- مكاتب اجتماعى

آغاز سخن

1- زيرسازهاى مكتب اجتماعى

نقد مكتب اجتماعى

اوّل- عرف، مرحله قبل از قانون

دوم- بررسى حقوق در پرتو پديدههاى اجتماعى

حقوق، بين فشار جامعه و اراده قانونگذار

سوم- مكتب اجتماعى و حقوق دولتى

مكتب اجتماعى و هدفمندى حقوقى

2- كتب اجتماعى و روح ملّت

بخش چهارم- ارزشهاى تشريع (يا قانونگذارى)

1- ضرورت بررسى ارزشهاى قانونگذارى

2- اهداف نزديك يا مطلق

3- اهداف حقوق فرد يا جامعه

اوّل- نظريه اصالت فرد

1- سياسى

3- حقوقى

نقد نظريه اصالت فرد

دوم- مكتب اجتماعى

2- اقتصادى

نقد مكتب اجتماعى

عدالت كجاست؟

سوم- مكاتب معتدل

4- امنيّت، عدالت و پيشرفت

اوّل- امنيّت

گورويچ

دوم- عدالت

5- مصلحت عمومى

سوم- پيشرفت

بخش پنجم- بينشهايى در ارزشهاى قانونگذارى

آغاز سخن

1- حكمت آفرينش، چارچوب ارزشها

ايمان به حق، اساس ارزشها

گوهر وهدف حقوق

2- ارزشهاى ثابت و متغيّر

اوّل- ارزشهاى ثابت (اصول والا)

دوم- ارزشهاى حياتى (متغيّرها)

3- بررسى ارزشهاى متغيّر

روح ملّت

4- گرايش كلّى

5- سازههاى جامعه

6- مهمترين نياز

اول- پاسدارى از ثبات

دوم- پاسدارى از نهادهاى اجتماعى

سوم- تأكيد بر آزادى

چهارم- برآوردن نيازها

8- مكاتب حقوقى تكامل مىيابند

7- تفاوتهايى ميان سطوح روح ملّت

9- چگونه عوامل متغيّر را بشناسيم؟

10- معيارهاى شناخت اولويّت در ارزشها

اول- نص

دوم- عقل

1- اهميت ذاتى

2- كمّيّت

3- مصلحت نزديكتر

11- چگونه اولويّتها را در شريعت شناسايى كنيم؟

سوم- نظام هرمى

اوّل- اصل نصوص خاص

دوم- اصلِ استقرا

سوم- نظام هرمى

چهارم- نظام ارزشها در قرآن

درجه بندى ارزشها در سوره مائده

اول- عقد

دوم- بينش باز

سوم- احترام به شعائر

چهارم- هميارى

پنجم- ضرورتهاى حياتى

هفتم- امنيت

ششم- عدالت

هشتم- ولايت

12- بررسى تطبيقى شناخت اولويتها

اول- شاطبى مصالح پنجگانه

نقد ديدگاه شاطبى

دوم- غزالى و معيار عام و خاص

مصالح مهمتر ومصالح عمومىتر

سوم- پلّكان اولويتها در رئاليسم نوين

1- طبيعت رويكرد

2- وسيله وهدف

3- فراگيرى

4- هماهنگى ارزشها

مبانى تشريع اسلامى(3) - مدرسى، سيد محمد تقى - الصفحة ٦٨ - هفتم- ارزش و رفتار

از اين گذشته، بسيارى از شيوه‌هاى رفتارى كه از فرد سر مى‌زند در زمان برخورد او با ايستارهاى گوناگون اجتماعى است كه فرهنگِ شخص آن را به عنوان شيوه‌اى پسنديده وانمود مى‌كند كه خود بيش از مواردى است كه فرد آن را شايسته رويكرد مى‌داند.

به ديگر سخن: رفتار، ناشى از تأثير و تأثّر متقابلِ ميان دو سوست كه يكى رو به سوى موضوع و ديگرى رو به سوى ارزش دارد پس رفتار تنها با ارزش، مشخّص نمى‌شود و در كنار آن نيازها و شرايطِ همراه با موضعگيرى نيز يافت مى‌شود.

آرى! مى‌توانيم بگوييم رفتار گاهى مى‌تواند براساس تغيير غلط ارزش باشد. براى مثال: فردى به ارزش عدالت ايمان دارد. ولى به سبب خطا در تفسير عدالت ستم مى‌كند. اگر فردى را مى‌بينيم كه بيداد مى‌كند نمى‌توانيم بگوييم كه او به ستم- چونان يك ارزش- ايمان دارد، ولى گاهى ستم را به عدالت تفسير مى‌كند. پس چگونه رفتار مى‌تواند بيان كننده دقيق ارزش باشد؟

از همين رو برخى ارزش را چنين تعريف مى‌كنند كه: مفهومى است دلالت كننده بر مجموعه‌اى از گرايشهاى معيارى و محورىِ فرد در ايستارهايى اجتماعى كه اهداف كلّى او را در زندگى مشخّص مى‌كند و به وسيله رفتار عملى و بيان او هويدا مى‌شود [١].

دكتر خليفه، هفت شاخصه ارزش را چنين بيان مى‌كند:

اوّل- ارزش، سنجه‌اى است كه به مقتضاى آن داورى مى‌كنيم و بر اساس آن در ايستارى كه چندين جايگزين دارد، امر پسنديده و مرغوب را گزينش مى‌كنيم.

دوم- از خلال ارزشهاست كه اهداف، مشخّص و ابزار تحقّق اين اهداف، مرزبندى مى‌شود.

سوم- داورى منفى و يا مثبت پيرامون نمودهاى مشخّص مهارت در پرتو روند ارزشگذاريى صورت مى‌پذيرد كه فرد بدان مى‌پردازد.

[١] - ارتقاء القيم، ص ٥٥.