کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ٧٧

پس هر كه در اين ] باره [ پس از دانشى كه تو را ] حاصل [ آمده با تو محاجّه كند، بگو...

٧ ـ (ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ اللّهُ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ);[٣٦]

هان! شما [ اهل كتاب ] همانان هستيد كه در باره ى آن چه نسبت به آن دانشى داشتيد، محاجه كرديد، پس چرا در مورد چيزى كه بدان دانشى نداريد، محاجّه مى كنيد؟

با آن كه خدا مى داند و شما نمى دانيد.

تفسير سوم، روى كرد گفت و گوى بين الاديان بر اساس ترديد در معتقدات دينى خود است و اين تفسير با چنين پيش فرضى، علاوه بر آن كه نظام گفت و گو را به هم مى زند و اصل مسئله را محو مى سازد، با دستاوردهاى مكتب اهل بيت نيز ناسازگار است.

حضرت على(عليه السلام)در باره ى استقامت در دين و حفظ آن مى فرمايد:

١ ـ اَفْضَلُ السَّعادَة استِقامةُ الدّين;[٣٧] برترين سعادت، استقامت در دين است.

٢ ـ حِفظُ الدّينِ ثَمَرةُ الْمَعرِفَةِ وَ رَأسُ الْحِكمَةِ;[٣٨] نگه داشتن دين، نتيجه ى معرفت و ريشه ى حكمت است.

٣ ـ حَصّنوا الدّينَ بِالدٌّنيا وَ لاتَحْصنُوا الدّنيا بِالدّينِ[٣٩] دين تان را به وسيله ى دنيا حفظ كنيد و مبادا دنياتان را به كمك دين نگه داريد.

٤ ـ ثَمَرَةُ الدّين قُوَّةُ الْيَقينُ;[٤٠] ميوه ى دين، قدرت يقين است.

٥ ـ اَلايمانُ شَجَرَةٌ اَصْلُها الْيَقينُ;[٤١] ايمان، درختى است كه ريشه اش يقين است.

٦ ـ ما آمنَ بِاللّهِ مَن سَكَن الشَّكُّ قَلْبَه;[٤٢] كسى كه در قلبش، شك و ترديد ] درمسائل دينى [جاى گزين شود، به خدا ايمان ندارد.

٢.توجه به مسائل مشترك بين اديان

اين ديدگاه از طريق نسبيت گرايى پاسخ خود را به نمايش مى گذارد. اين گروه، از يك سو با اطلاق گرايى و طرد گرايى مخالف اند و از سوى ديگر، به جهت آشنايى با دگرگونى هاى تاريخى، معتقدند كه همه چيز از جمله پديدارهاى فرهنگى، آرا و نظريات دينى و اخلاقى، در معرض تحولى تاريخى هستند و به عبارت ديگر، همه ى اديان با راه هاى مختلف، وسيله ى نجات و فلاح را در اختيار آدميان مى نهند; بنا بر اين، نبايد به اختلاف ها و راه هاى متفاوت يك ديگر بينديشند; بلكه بايد به مسائل مشترك خود توجه نمايند و از موارد اختلاف پرهيز كنند.

اين پاسخ كه از سوى افرادى چون ارنست ترولچ (enst toeltsch / ١٩٢٣ ـ ١٨٦٥.م) متكلم و فيلسوف آلمانى، و آرنولدتواين بى (anold toynee / ١٩٧٥ ـ ١٨٨٩.م) مورخ و فيلسوف تاريخ انگليسى، ارايه شده است، دچار اشكالات معرفت شناسى و كلامى است. اشكال اول اين است كه اگر اين گروه به تحول تاريخى همه ى پديده ها و هم چنين نسبيت واقعى و خارجى گرايش دارند، پس نبايد به مقوله اى به نام نجات و رستگارى اعتقاد داشته باشند; در حالى كه اين عناصر، هدف نهايى همه ى متدينان است; زيرا در مفهوم هدف نهايى، تصور ثابتى تعبيه شده است كه با تحول همه جانبه ى نسبى گرايان سازگار نيست.

دوم آن كه مستلزم ناسازگارى بين تحول همه جانبه و پذيرش مشتركات ميان اديان است; توضيح اين كه اگر همه ى پديده هاى عالم، متحول و متغير باشند، پس چگونه ممكن است يك يا چند امر مشترك و ثابت در همه ى اديان پيدا كرد; آن گاه به متدينان توصيه كرد تا توجه خود را به آن ها جلب كنند؟

سوّمين اشكال، مبنايى است و آن اين كه تحول عمومى ميان پديده ها مورد پذيرش هيچ انديشمند رئاليستى واقع نمى شود; زيرا در غير اين صورت، اولين پديده اى كه با اين نظريه ذبح مى شود، نظريه ى نسبى گرايى صاحب اين روى كرد است كه تحول عمومى، آن را به ثبات تبديل مى كند.

اشكال چهارم اين كه وجود يك امر مشترك ميان همه ى اديان هنوز ثابت نشده است; گرچه بعضى از اديان وجوه مشتركى دارند; مانند اعتقاد به يگانگى حق تعالى كه دين يهود و اسلام نسبت به آن اشتراك دارند، ولى اين برداشت از يگانگى با انديشه ى مسيحيت از يگانگى خداوند تفاوت دارد.