کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٣٧

آن كه از سنخ علم حصولى و مفهوم است، قابل تقسيم به تصور و تصديق و تصور آن به حسّى، خيالى، وهمى و عقلى و تصديق آن نيز به اقسام ديگرى است. قابليت صدق و كذب بردار و قابل انتقال است; ولى آن كه از سنخ علم حضورى است، توصيف ناپذير و غير قابل انتقال بوده و از عصمت علمى و ارزش ذاتى و هميشگى برخوردار است و به معاينه، مكاشفه و مشاهده تقسيم پذير است.

متعلق كشف نيز از مراتب خاصّى برخوردار بوده و از عالم ماده و ناسوت يا مُلك تا عالم مجرد و جبروت و ملكوت را شامل مى شود. عرفا، عوالم و حضرات را در شش مرتبه ى احديت، واحديت، عالم ماده، عالم مثال، عالم ارواح و كون جامع منحصر ساخته اند و هر كدام از اين مراتب، مى تواند متعلق تجربه ى عرفانى قرار گيرد.

ويژگى هاى تجربه ى دينى

شخص تجربه گر در تجربه ى دينى، با حقيقت غايى و موجود نامتناهى به صورت مستقيم يا با واسطه، ارتباط حضورى و شهودى يا حصولى پيدا مى كند . موجود تجربه شده يعنى حقيقت الهى، در موجود تجربه گر تجلّى نموده و معارفى را جهت هدايت انسان ها به او منتقل مى نمايد .

تجربه ى دينى پيامبران، آن گاه كه به صورت علم حضورى در آيد، شبيه تجربه ى عرفانى مى گردد; ولى وقتى كه در قالب مفاهيم و گزاره ها ظاهر شود، از سنخ علم حصولى خواهد شد . شخص تجربه گر در ارتباط حضورى با حقيقت الهى و غايى و نيز در تبيين و تفسير تجربه ى حضورى، به تجليّات آن حقيقت نيازمند است; بنا بر اين، آموزه هاى دينى كه به صورت علوم حصولى ظاهر مى شوند نيز به عنوان وحى، از سوى حقيقت الهى بر شخص تجربه گر، آشكار مى گردند .

ويژگى هاى شخصى و علل و عوامل طبيعى ـ فيزيولوژيكى و محيطى تجربه گر، در مواجهه ى حصولى يا حضورى با خداوند متعال تأثير نمى گذارد; هم چنان كه تجربه ى دينى پيامبران از توهّمات شيطانى و خواطر نفسانى در امان است .

تجربه گر ـ در تجربه ى دينى ـ نوعى گشودگى و كشف و معرفت به واقعيت الهى را درمى يابد و در گفت و گوى با پروردگار، معارف هستى شناسانه ى مطابق با واقع و معارف ارزشىِ سازگار با غايت نهايى انسان را به دست مى آورد .

در اين كه حقيقت تجربه ى دينى از چه گونه اى است و آيا در زمره ى احساسات و عواطف يا از خانواده ى تجربه هاى حسّى يا از نوع معرفت است، همان گونه كه در گذشت ابهام هاى فراوانى وجود دارد كه به سختى مى توان پاسخ آن را دريافت; زيرا حقيقت وحى پيامبران و الهام امامان، به راحتى قابل كشف نيست.

فردريك شلايرماخر (١٨٣٤ ـ ١٧٦٨.م)، تجربه ى دينى را تجربه اى عقلى يا معرفتى ندانسته و تنها آن را احساس اتكاى مطلق به مبدأ يا قدرتى متمايز از جهان مى پندارد . ردولف اوتو (١٩٣٧ ـ ١٨٦٩ .م) نيز به تبعيت از شلاير ماخر، به ناتوانى عقل در شناخت مراتب عميق تر ذات خداوند اعتراف مى كند او تجربه ى دينى را نوعى احساس وابستگى يا خوف و خشيت يا احساس شوق معرفى مى كند; البته شناخت تمثيلى خداوند و اوصاف الهى را ممكن مى داند .[١٦] برخى نيز روى كردهاى ديگرى دارند.

حقيقت آن است كه نمى توان تجربه ى دينى را فاقد هر گونه معرفت و شناخت و توصيف پذيرى دانست .

تجربه ى عرفانى نيز ـ فى الجمله ـ داراى معرفت و شناخت است . اگر ادعاى فقدان معرفت را در باره ى تجربه ى دينى و عرفانى بپذيريم، صحت و حقّانيّت و يا رجحان تجربه هاى دينى و عرفانى نيز مخدوش مى گردد . به علاوه ى اين كه احساسات و عواطف، كاملا عارى از مفاهيم و گزاره هاى معرفتى نيستند .

اين نكته ى دقيق، در معرفت شناسى اسلامى آمده است كه دستگاه ذهن آدمى ـ به صورت خود كار ـ از علوم حضورى و احساسات و عواطف به سرعت، علوم حصولى را به دست مى آورد . ديگر اين كه پيامبران و پيشوايان دين، در تجربه ى دينى ـ اعم از مقام شهود يا مقام توصيف ـ از تجليات الهى بهره مى برند . و معرفت به عنوان يكى از گستره هاى تجربه ى دينى است .

ويليام آلستون، معرفت شناس غربى، و اقبال لاهورى در احياى فكر دينى در اسلام، تجربه ى دينى را در زمره ى تجربه ى حسّى دانسته و همانند ادراكات حسّى معمولى به سه جزء مُدرِك، شى مدرَك و پديدار در تجربه ى دينى اعتراف مى كنند .

غافل از اين كه گرچه بين تجربه ى دينى و عرفانى مشتركات فوق وجود دارد، نبايد از تفاوت هاى آن ها ـ كه ذكر خواهد شد ـ غفلت كرد . به صرف اشتراك ميان دو مقوله نمى توان به وحدت آن ها فتوا داد .