کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٦٢

علم جديد در دوران شكوفايى پوزيتويستى و روشن گرى سكولار مآبانه، پاى به سرزمين هاى اسلامى نهاد; علمى كه از متافيزيك خدا محور و دين گرا فاصله گرفت و تفكر بى دينى و گاه ضد دينى را با خود يدك مى كشيد. براين اساس، ايده ى تعارض علم و دين رواج يافت.

آيا تا كنون از خود پرسيده ايم كه چرا جهان اسلام كه قرن ها پرچم دار علم و فلسفه بود، در اين چند قرن اخير، دچار انحطاط و عقب ماندگى شد؟

مگر مسلمانان براى شش قرن رهبرى علمى جهان را در دست نداشتند؟

(٣٥٠ سال رهبرى مطلق و ٢٥٠ سال رهبرى مشترك با مسيحيان).

آيا جوامع اسلامى دانشمندان، رياضى دانان، طبيعت شناسان پزشكان، شيمى دانان و جغرافى دانان بزرگى چون جابرين حيان، خوارزمى، رازى، مسعودى، بيرونى، ابوالوفا، خيام، ابن سينا، خواجه نصير الدين طوسى، ابن رشد و ابن طفيل نپرورانده است؟

[٢] هرمان راندال، در اين باره مى گويد:

« مسلمين در قرون وسطا نماينده ى همان نوع تفكر علمى و زندگى صنعتى بودند كه ما امروزه به مردم آلمان نسبت مى دهيم. مسلمين بر خلاف يونانيان از آزمايشگاه و آزمايش كردن با صبر و حوصله بيزار نبودند و در رشته هاى طب و مكانيك و در حقيقت در همه ى فنون، به نظر مى رسد كه به حكم طبيعت خود، علوم را به خدمت بلا واسطه ى زندگى بشر گماشته اند; نه اين كه علوم را به عنوان غايتى براى خود (بدون ارتباط با زندگى) در نظر بگيرند ».[٣]

پس حال چرا در مسير قهقرايى به سر مى بريم؟

پاره اى علّت عقب ماندگى را فاصله گرفتن از دنياى غرب دانسته اند و راه چاره را در پيروى كامل از باورهاى مغرب زمين منحصر ساخته اند; عده اى منشاء افول تمدن عظيم اسلامى را فقدان سوداى سر بالا و نداشتن جسارت انديشيدن معرفى كرده اند و برخى به فهم نادرست گزاره هاى دينى و گروهى نيز به استعمار بيرونى يا استبداد درونى تمسك جسته اند; و بى شك تمام عوامل مذكور در پيدايش اين پديده ى ناميمون مؤثر بوده اند; ولى نبايد از نفوذ علم سكولار در جوامع اسلامى و نقش آن در استمرار عقب ماندگى مسلمانان غفلت كرد; زيرا هم چنان كه در مباحث آينده ثابت خواهيم كرد، علمى كه خنثى بوده و فارغ از پاراديم و پيش فرض هاى معرفت شناختى، هستى شناختى، متافيزيكى و ايدئولوژيكى باشد، نداريم; بنا بر اين گاهى فرايند علم در زمينه اى دينى و متافيزيك خداباورانه نضج مى گيرد و گاهى پيش فرض هاى غير دينى و ضد دينى آن را تحقق مى بخشند.

به نظر مى رسد بحران هويت و دوگانگى ذهنى و روحى دانش پژوهان مسلمان و توده ى مردم را بايد به همين عامل مهم برگرداند، زيرا جامعه اى كه به لحاظ فرهنگى و اجتماعى، اسلامى است، آن گاه كه با انديشه هاى سكولار در دوران تحصيلى دانشگاهى آشنا شود، دچار بحران هويتى و دو شخصيتى مى شود.

براى توصيف و تبيين دقيق مقوله ى علم دينى، بايد به توضيح اجمالى محورهايى چون تعريف علم، دين، متافيزيك، انواع رابطه ى علم و دين، تعريف علم دينى، انگيزه و اهميّت طرح علم دينى و انواع تأثيرگذارى دين بر علم پرداخت.

علم چيست؟

واژه ى علم، مشترك لفظى است و در معانى متعددى به كار رفته است:

- كاربرد علم در مقابل جهل كه بر همه ى دانستنى ها اعم از تصورات و تصديقات، علوم حصولى و علوم حضورى، علوم عقلى، حسى و شهودى و نقلى، تك گزاره ها يا رشته هاى علمى اطلاق مى شود.

- علم به معناى قطع و يقين و متعلق آن، گزاره هايى است كه مورد يقين آدمى باشد; اعم از اين كه آن گزاره ى يقينى، صادق و مطابق با واقع باشد يا كاذب و خلاف واقع بوده باشد. علم در اين كاربرد، مقابل شك و ظنّ و وهم قرار دارد.

- علم به معناى نظام و سيستمى از گزاره هاى حصولى ـ كه با روش هاى مختلف كسب معرفت به دست آمده اند ـ است; مانند علوم تجربى، فلسفى، تاريخى، عرفانى، ادبى و...

- علم به معناى نظام و سيستمى از گزاره هاى حصولى ـ نه حضورى ـ است كه با روش حسى و تجربى تحصيل شده و به صورت فنى، طبقه بندى شده اند; مانند علوم تجربى، طبيعى و انسانى. در اين اطلاق، فقه، اصول، كلام، فلسفه، عرفان و علوم ادبى و تاريخى، علم به شمار نمى آيند.[٤]