کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٣٢

نويسنده با توجه به تفسير ايمان به تجربه ى دينى مى گويد:

« صاحبان تجربه و صاحبان منبر و خطاب، در پى آن بوده اند كه تا جايى كه ممكن است از زندان هاى انسان يعنى تاريخ، جامعه، زمان و زبان فراتر بروند; بنابراين، نبايد هيچ گزاره ى دينى را گزاره ى نهايى دانست و براى آن اعتبار نهايى قائل شد و اين گزاره ها و اعتقادات، هميشه در معرض نقد فلسفى قرار مى گيرند; گرچه استدلال هاى فلسفى، توليد كننده ى ايمان نيستند و ايمان و تجربه ى ايمانى (به عنوان امرى غير اختيارى) در درون سنت هاى دينى (به عنوان نوعى عكس العمل) و پاسخ به يك خطاب پديد مى آيد ».

اين نويسنده با تحليل هاى عقلانى متكلّمان نسبت به ايمان مخالفت مى كند; ولى نقدهاى فلسفى نسبت به ايمان را پذيرا مى شود.[٧٨]

خطاهاى نويسنده ى محترم از زواياى مختلف روش شناختى، معرفت شناختى و كلامى قابل بررسى است:

اولا

تجربه هاى عرفانى متدينان را در عَرْض تجربه ى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) و وحى الهى به عنوان منبع دينى معرفى كرده كه جاى بسى تعجب است. بدين معنا، دين و ايمانِ هر متدينى، نه زاييده ى كتاب و سنت، كه بر گرفته از تجربه هاى درونى هر انسانى است; علاوه بر اين كه بسيارى از مؤمنان از تجربه هاى عرفانى و شهودى محروم اند; در حالى كه بى شك از ايمان دينى بهره مندند.

ثانيا

گوينده ى « پرواز در ابرهاى ندانستن » در حجيت كلام خداوند و قرآن خدشه وارد مى كند و به صورت مكرر، تاريخى بودن دين و منابع دين را گوشزد مى كند و قرآن موجود را، صورت مكتوب يافته از فرهنگ شفاهىِ پس از وفات پيامبر مى داند; در حالى كه بعد از وفات پيامبر، قضيه ى توحيدِ مصاحف مطرح بود; نه تدوين آن ها; يعنى قرآن در زمان حيات پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)توسط كاتبان وحى نگاشته شد ولى چون آيات قرآن، اعراب گذارى نمى شد برخى از آيات، قرائت مختلف پيدا كرده و مصاحف متعدد پديد آمد.

آن گاه بعد از وفات پيامبر تنها قرائت حفص از عاصم مقبوليت پيدا كرد. علاوه بر اين كه وجوه و دريچه هاى اعجاز قرآن و محتواى بلند آن، قرآن را يك كتاب فرا تاريخى مى كند.

ثالثا

خداوند سبحان در آيات فراوانى، همه ى انسان ها را به هدايت و اسلام دعوت نموده است، اين آيات نيز بر فرا تاريخى بودن و عموميت خطاب الهى دلالت دارد. اين نويسنده تا حدود زيادى ميان اسلام و مسيحيت و متون دينى اين دو آيين، خلط كرده و احكام و ويژگى هاى دينىِ مسيحيان را به دين مسلمانان سرايت مى دهد.

رابعا

خطاى ديگر صاحب مقاله ى « پرواز در ابرهاى ندانستن » اين است كه ايمان را نوعى تجربه ى دينى و امرى غير اختيارى، نه كسبى، معرفى مى كند; در حالى كه ايمان، حقيقتى كسبى است و نمى توان حقيقت ايمان را تجربه ى دينى و عرفانى دانست; گرچه مرتبه اى از آن با تجربه ى عرفانى ترادف دارد.

خامسا

جمع ايمان و شكاكيت، يكى ديگر از انحراف هاى علمى اين مقاله است; زيرا ايمان بدون تصديق تحقق پذير نيست و نمى توان با شكّاكيّت به منزل ايمان راه يافت. بنابراين، عدم اعتبار نهايى به باورهاى دينى، چيزى جز اختلال در ايمانورزى را به ارمغان نمى آورد و شك فلسفى منشأ پيدايش يأس و نفى ايمان است.

٤.تفسير ايمان به باورداشتن و دل سپردن

نويسنده ى ديگرى ايمان دينى را عبارت از باور داشتن و دل سپردن به كسى همراه با اعتماد و توكل دانسته و نسبت ايمان و اعتقاد را عموم و خصوص مطلق معرفى كرده است; يعنى در ايمان، علاوه بر اعتقاد، توكل، اعتماد، نيك دانستن، دوست داشتن، خضوع و تمكين نيز نهفته است.

وى با استمداد از آيات قرآن (آيه ى ٢ سوره ى انفال، و آيات ١٥ و ١٦ سوره ى سجده) ايمان را به زيادت و نقصان متصف كرده و آن گاه نه تنها جمع ميان ايمان و عدم يقين را ممكن شمرده، بلكه بى يقينى را زمينه ى ايمان معرفى مى كند و بر اين باور است كه هر چه يقين و مؤيداتِ اعتقاد كم تر باشد، امكان ايمان آوردن بيش تر است.

وى تجربه ى دينى را علت و دليل ايمان معرفى مى كند و نقد تجربه هاى دينى را مايه ى خالص تر كردن و رفع حجاب ها و رسيدن به لايه هاى زيرين تجربه و ايمان دينى مى داند. وى تصريح مى كند كه پرسش و نقد، ايمان عامه را متزلزل مى كند; ولى كارى به دين ورزىِ تجربت انديش ندارد.[٧٩]

اين مطالب نيز در بحران زايى ايمان مؤثر است و نقدهاى ذيل را در بر دارد:

اولا

تفسير صاحب مقاله ى « ايمان و اميد » با نظريه ى ايمان گروى (fideism) مسيحيانى، چون ويتگنشتاين و كى ير كگارد و هم مشربان اين ها در ايران، همراهى دارد.

اعتقاد و ايمان دينى را نامعقول پنداشته و عقل و ايمان را با هم ناسازگار مى دانند; بر اين اساس، تلاش مى كنند تا ايمان و شكّاكيّت را بر سر يك سفره بنشانند.