کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٤٤

خواجه ى شيراز نيز در دشوارى هاى ناشى از معنا و تجربه هاى عرفانى مى سرايد:

درد عشقى كشيده ام كه مپرس آن چنان در هواى خاك درش من بگوش خود از دهانش دوش سوى من لب چه مى گزى كه مگوى لب لعلى گزيده ام كه مپرس

زهر هجرى چشيده ام كه مپرس مى رود آب ديده ام كه مپرس سخنانى شنيده ام كه مپرس لب لعلى گزيده ام كه مپرس لب لعلى گزيده ام كه مپرس

مولوى در زمينه ى روشن گرى عشقِ بى زبان مى گويد:

گرچه تفسير زبان روشن گر است ليك عشق بى زبان روشن تر است

ليك عشق بى زبان روشن تر است ليك عشق بى زبان روشن تر است

عارفان در كسب معارف شهودى، از يك درجه برخوردار نيستند و بر اساس تطهير و تزكيه و طى منازل سلوك متفاوت اند. پاره اى بر اسرار عالم مُلك و طبيعت و برخى به اسرار عالم ملكوت پى مى برند و عده اى رؤيت جبروت و نظر به عرش رحمان نصيبشان مى شود; مانند مقامى كه حارثة ابن مالك پيدا كرد و در جواب پيامبر كه فرمود:

كيف اصبحت يا حارثه؟

عرض كرد: «اصبحت مؤمنا (موقناً) و كانى انظر الى عرش الرحمن بارزاً»[٥١]

و نيز امير مؤمنان(عليه السلام)فرمود: «أفأعبد ربّاً لم اره».[٥٢]

عارف در اين مرحله اين حقيقت را درك مى كند كه: (هُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَ فِي الْأَرْضِ إِلهٌ).[٥٣]

صاحب رساله ى قشيريه، مراحل معرفت عرفانى را محاضره، مكاشفه و مشاهده دانسته است.

«محاضرت همان حاضر آمدن دل است و آن از تواتر برهان است; پس از آن مكاشفه است و آن حاضر بودن به صفت بيان اندر حال بى سبب. تأمل دليل و راه جستن و دواعى شك را بر وى دستى نبود و از نعمت غيب باز داشته نبود; پس از آن مشاهده بود و آن وجود حق بود; چنان كه هيچ تهمت نماند».[٥٤]

خواجه عبدالله انصارى به سه درجه ى مشاهده ى معرفت، معانيه و مشاهده ى جمعى اشاره مى كند.[٥٥]

استاد جوادى آملى در تفاوت ادراك قلبى با ادراك عقلى مى گويد:

«اولا، عقل از دور و قلب از نزديك ادراك مى كند; ثانياً، عقل به جهت انحصار در درك مفهومى، از ادراك بسيارى از حقايق عاجز است; اما قلب به دليل ادراك شهودى بر بسيارى از اسرار كلى و جزئى آگاه است; ثالثاً، شناخت عقلى آموختنى است; اما شناخت قلبى يافتنى است».[٥٦]

آيات فراوانى در قرآن و روايات عديده اى در منابع روايى، علاوه بر معرفت حسّى و عقلى، بر معرفت شهودى و عرفانى تأكيد ورزيده اند; بعضى از اين آيات بدين شرح اند:

ـ آياتى كه تقوا را عامل تمايز حق و باطل مى دانند.[٥٧]

ـ آياتى كه جهاد اصغر و جهاد اكبر را سبب هدايت، نجات از گمراهى و انحراف معرفى مى كنند.[٥٨]

ـ آياتى كه از علم لدنى سخن گفته اند.[٥٩]

ـ آياتى كه از رؤيت ملكوت سخن گفته اند.[٦٠]

ـ آياتى كه موانع و حجاب هاى درونى معرفت را بيان كرده اند;[٦١]

(موانعى چون حجاب و هواى نفس، حجاب محبت و دلبستگى دنيا، حجاب لجاجت و كبر و غرور، پرده جهل و غفلت، پرده نفاق و دو رويى و تقليد كور كورانه).[٦٢]

رسول اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) مى فرمايد:

«من اخلص لله اربعين صباحاً ظهرت ينابيع الحكمة من قلبه على لسانه».[٦٣]

امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد:

«ليس العلم بالتعلم انما هو نور يقع فى قلب من يريد الله تبارك و تعالى ان يهديه فان اردت العلم فاطلب فى نفسك حقيقة العبودية و اطلب العلم باستعماله و استفهم الله يفهمك».[٦٤]

اختلاف تجربه هاى عرفانى عوامل مختلفى دارد; البته نبايد غفلت كرد كه برخى اختلاف ها، تشكيكى است ولى در مواردى نيز تناقض و تضاد وجود دارد كه مى توان به عوامل ذيل اشاره كرد:[٦٥]

الف) خلط خواطر نفسانى و شيطانى با الهامات الهى;

ب) خلط كشفيات مثال متصل با مثال منفصل;

ج) تأثير فرهنگ ها، سنت ها، مذاهب، اديان، عوامل اجتماعى و محيطى عارفان بر تفسير و تبيين تجربه هاى عرفانى; حال با وجود اين همه اختلاف ميان تجربه هاى عرفانى، معيار و ميزان چيست؟

عرفا واردات و خواطر را به رحمانى و ملكى و جنّى و شيطانى تقسيم كرده اند.[٦٦]

حال پرسش اين است كه فارق ميان مكاشفات و القائات صحيح از سقيم چيست؟