کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ٤٢

احتمال عام استغراقى[١٥] را تقويت مى كند. ولى عبارات ديگرى از صاحب نظريه ى قبض و بسط وجود دارد كه احتمال عام مجموعى[١٦] را تقويت و تأييد مى نمايد; براى نمونه به بعضى از آن ها اشاره مى كنيم:

١) «غرض ما در اين بحث از علم، شاخه اى از معلومات است كه تأليفى است از گزاره ها; يعنى دستورى از گزاره ها كه موضوعى يا غايتى يا روشى، وحدت بخش آن ها است و آن را در شاخه اى از علم مى دانيم».

٢) «مراد، از معرفت دينى اين است: مجموعه اى از گزاره ها كه از راه خاصى و به مدد ابزار خاصى با نظر كردن متون دينى و احوال و رفتار پيشوايان دينى حاصل آمده اند».

٣) «معرفت دينى نيز يك معرفت تاريخ مند يا هويتى جمعى است».[١٧]

به نظر نگارنده ى اين سطور، معرفت دينى عبارت است از شناخت و فهم عالمان دين از آن حقايقى كه از غير راه هاى بشرى به دست آمده است; اعم از اين كه آن شناخت با روش عقلى يا نقلى تحصيل گردد، آن هم به صورت همگانى; يعنى آن گزاره هايى كه عموم عالمان به جرح و تعديل آن ها پرداخته اند و در رد و يا تأييد آن ها نظر داده اند و اين همگانى بودن نيز بايد به نحو عام استغراقى موضوع معرفت شناسى باشد تا اين كه بحث هاى او حقيقى باشند نه اعتبارى; البته وقتى گفته مى شود فهم يا معرفت دينى، مراد فهم هر شخصى از دين يا متون دينى نخواهد بود، بلكه منظور از فهم عالمانِ دين، فهم روش مند، متخصصانه و مضبوط مى باشد.

ايمان و معرفت دينى

يكى از مبادى معرفت شناسى دينى، روشن شدن تفاوت و جدايى ايمان از معرفت دينى است تا بتوان مقوله ى ايمان را از محور بحث خارج ساخت; بنا بر اين ناچاريم در باره ى ايمان مطالبى را به نگارش درآوريم.

هر موجود جان دارى براى خود دل بستگى هايى دارد; انسان نيز غير از دل بستگى هاى مادى، به پاره اى از معنويات نيز مانند امور شناختارى، زيبايى شناختى، اجتماعى و سياسى دل بستگى دارد. ايمان نيز نوعى حالت دل بستگىِ واپسين است كه تمام دعاوى ديگر، تحت الشعاع او قرار گرفته و يا به خاطرش طرد مى شوند; براى مثال، دل بستگى واپسين ملى گرايان افراطى، ملت است; از اين راه تمام عناصر حيات شخص در عمل، ايمان متحد مى شوند. قلمروِ ايمان براى هر انسانى حريم مقدسى است; يعنى دل بستگى واپسين انسان در نهايت به دل بستگى قدسى بدل مى شود و آن گاه است كه عنصر شجاعت و جسارت و عشق از آن زاييده مى شود.[١٨]

متعلق ايمان، هميشه شىء يا شخص معينى است; بنا بر اين، شخص مؤمن بايد نسبت به آن معرفت داشته باشد; آن هم از نوع معرفت يقينى; تا متعلق ايمان قرار گيرد; زيرا ايمان به مجهولِ مطلق ممكن نيست و البته باور درونى موجب توليد ايمان مى شود و باور نيز زاييده ى يقين است.

شايان ذكر است كه ما از يقين، تنهامعناى منطقى و معرفت شناختى آن را اراده نمى كنيم; بلكه اعم از معانى يقين، روان شناختى، عقلايى و منطقى مورد نظر است; در نتيجه ايمان با وجود ظن علمى نيز توان بقا و استمرار را داراست.

از ويژگى هاى ايمان، پويايى، تكامل، ضعف و سستى است كه عوامل شناخت شناختى، روان شناختى سياسى، اجتماعى و... مى تواند در آن نقش داشته باشد.

تا اين جا روشن شد كه ايمان مقوله اى قلبى است كه با دو عنصر علم و التزام به دست مى آيد و معرفت دينى به عنوان موضوع معرفت شناسى دينى، دانش هاى عالمان دين است كه با روش هاى پژوهشى و علم از طريق رجوع به عقل و منابع دينى تحصيل مى گردد.[١٩]

هرمنوتيك

از آن رو كه مباحث معرفت شناسى دينى، با مسائل هرمنوتيك، پيوند برقرار نموده اند، زواياى مختلف اين دانش از نظر خوانندگان مى گذرد.

الف. لغت شناسى هرمنوتيك

اصطلاح هرمنوتيك (hemeneutics) از فعل يونانى hemeneuein به معناى تفسير كردن مشتق شده و از نظر ريشه شناختى با كلمه ى هرمس (hemes) خداى يونانى و پيام آور خدايان پيوند دارد.