کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٩٩

تمام محورهاى چهارم تا هفتم، به عنوان اخلاق تحليلى، انتقادى، فرا اخلاق، مبانى اخلاق و اخلاق درجه ى دوم (second odeethics) شناخته مى شوند; اخلاق تحليلى، به پرسش هاى اخلاقى و احكام هنجارى و ارزشى پاسخ نمى دهد; بلكه تمام تلاش او در راستاى سؤالات منطقى، معرفت شناختى و معنا شناختى اخلاق مى باشد.

مسئله ى رابطه ى اخلاق و دين، در محور هفتم از محورهاى هفت گانه جاى دارد; گرچه به صورت گذار از محور ششم و استنتاج اخلاق از دين نيز سخن خواهيم گفت; ولى منظور از اخلاق در اين مسئله، علم اخلاق يا اخلاق هنجارى و دستورى است.

به عبارت روشن تر، اخلاق در بحث ترابط آن با دين، به عنوان راهى براى قانون مند ساختن رفتار افراد در جوامع، پنداشته شده است. اخلاق، عكس العملى است نسبت به مشكل همكارى در ميان افراد يا گروه هاى رقيب و هدف آن فرونشاندن نزاع هايى است كه ممكن است در ظروف اجتماعى رخ دهد; البتّه اعمال قدرت هم راهى است براى داورى در مقام تنازع; ولى اخلاق با اعمال قدرت فرق مى كند; اخلاق به اصول و قواعدى از عمل متمسك مى شود كه قانون و موجّه به شمار مى آيند; يعنى در نماد خود، با نوعى وجاهت و تأييد همراه اند كه بالقوه مورد قبول آحاد جامعه اند[٣] و در يك جمله ى كوتاه، اخلاق در اين نوشتار، دانشى است كه به حوزه ى منش و رفتار آدمى محدود مى باشد و از احكامى هم چون بايد، نبايد، خوب، بد و... سخن مى گويد.

مفهوم رابطه ى اخلاق و دين

مفهوم رابطه ى اخلاق و دين، به دو گونه قابل تفسير است: نخست، ارتباط محتوايى و گزاره اى; بدين معنا كه دستورات و قواعد اخلاقى، با مراجعه به متون دينى كتاب و سنّت، استنباط و استخراج مى شوند; بنا بر اين، با صرف نظر از دين، اخلاق به عنوان مجموعه ى گفتارهاى مشتمل بر بايد و نبايد و خوب و بد تحقق نخواهد داشت; دومين تفسير ارتباط مبنايى و پشتوانه اى است; يعنى دستورات اخلاقى از دين زاييده نمى شوند; بلكه از ناحيه ى فطرت، وجدان، عقل عملى و يا هر ابزار ديگرى غير از متون دينى به دست مى آيند; ولى نقش دين، خصوصاً اعتقادات دينى و مهم تر از همه، اعتقاد به خدا و معاد، در ضمانت اجرايى دستورات اخلاقى بسيار مهم است.

بنا بر تفسير اوّل، اخلاق جزء يا عين دين است; ولى بنا بر تفسير دوم، اخلاق و دين مستقل از يك ديگرند. و دين يا اعتقادات دينى، به عنوان مبادى تصديقى گزاره هاى اخلاقى شمرده مى شوند.

جستارى در مسئله ى رابطه ى بايد و هست

كسانى كه رابطه ى ميان گزاره هاى دينى و اخلاقى و نيز استنتاج اخلاقى از دين و يا دين از اخلاق را پذيرا شده اند، در واقع استنتاج و گذار منطقى « بايد از هست » و يا استنباط « هست از بايد » را پذيرفته اند.

بارتلى، براى رابطه ى منطقى ميان دين و اخلاق و استنتاج پذيرى و ناپذيرى آن دو حقيقت، شش فرض را ذكر مى كند:

١ ـ اخلاق از دين قابل استنتاج است و بر عكس; در اين صورت، اخلاق و دين عين هم هستند.

٢ ـ اخلاق مى تواند از دين استنتاج پذير باشد، امّا نه بر عكس; در اين مورد اخلاق بخشى از دين است; امّا همه ى آن نيست.

٣ ـ دين مى تواند از اخلاق استنتاج پذير باشد، امّا نه بر عكس; در اين جا دين بخشى از اخلاق است.

(در اين سه فرض، اخلاق و دين با هم سازگارند و تعارضى ندارند).

٤ ـ اخلاق از دين استنتاج پذير نيست; هم چنان كه دين از اخلاق استنتاج نمى شود; ولى اين دو كاملا با يك ديگر سازگار و مستقل از هم اند; نه عين هم اند و نه جزء يك ديگرند.

٥ ـ اخلاق از دين استنتاج پذير نيست، يا بر عكس; و تا اندازه اى با هم سازگارند; ولى نه به طور كلى.

٦ ـ اخلاق و دين كاملا با هم ناسازگارند و يك ديگر را طرد مى كنند.[٤]