کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ٢٣

مخالفت هاى اهل حديث به ويژه احمد بن حنبل با مباحث كلامى و متكلمان و نكوهش هاى مكرر وى در اين زمينه، ناشى از اين نگرش بوده است.[٣]

داوود بن اصفهانى (٢٧٠ ـ ٢٠٠ هـ. ق) يكى ديگر از ظاهر مسلكان، ضمن تسلط كافى بر منطق و فلسفه ى يونان و استدلال هاى كلامى، كشف اصول بنيادى دين، هم چون توحيد و نبوت را بدون بهره گيرى از دلايل عقلى و تنها از طريق پيروى از پيامبر ممكن دانسته و تنها اقامه ى براهين عقلى را براى افراد شكاك ضرورى شمرده است.[٤]

ابن حزم اندلسى، با اين كه جزء ظاهر گرايان است، به شدت از معانى جسمانى الفاظ و صفات خبريّه ى خداوند پرهيز مى كند و بر تفسيرهاى اشعرى خرده مى گيرد و پاى بندى به ظواهر كتاب و سنت را در عرصه هاى مختلف فقه و كلام مطرح مى سازد.[٥]

ابن تيميه نيز از نص گرايان و اهل حديث است كه با شعار باز گشت به عقايد سلف، به شدت با عقل گرايى افراطى مقابله جسته و در مقام بحث علمى، از هر گونه استدلال عقلى پرهيز مى كند.[٦]

اخباريون، گروهى ازعلماى شيعه اند كه در مقابل اصوليين از استفاده ى عمليات عقلى در اصول و فروع پرهيز مى كردند و آن را موجب انحراف از صراط مستقيم و سقوط در ضلالت و حيرت مى دانستند.

به اعتقاد مجلسى ـ كه از اخباريون معتدل به شمار مى رود ـ بهره گيرى از عقل به جز در طريق اثبات امامت، كارى نادرست است; زيرا باب عقل بعد از شناخت امام، توسط خود امام مسدود گرديده است; پس انسان بايد معارف دين را از امامان اخذ كند و از عقل ناقص خود كه سبب كج فهمى ها و انحرافات است پرهيز نمايد; علاوه بر اين كه تعصبات و جاه طلبى ها و غيره بر صرافت ادراك عقلى اثر مى گذارد و از صحت آن مى كاهد.[٧]

اخباريون، علت اختلاف آرا و تكثر گرايى در عرصه ى اصول دين را به كارگيرى بى جهت عقل و تأويل عقلى متون و منابع شرعى معرفى مى كنند.[٨]

سيد نعمت الله جزائرى نيز ضمن بيان اقسام لذات حسّى و خيالى و عقلى و شرافت علوم عقلى مى گويد:

«دست يابى بشر به علوم عقلى محال است; زيرا عقول آلوده ى انسان، تنها به وهم و گمان دست مى يابد».[٩]

البته اخباريون در شيعه مانند ظاهرگرايان اهل سنت با عقل مطلقاً مخالف نيستند، بديهيات عقلى را به عنوان احكام عقلى فطرى مى پذيرند و عمل بر اساس آن را ضرورى مى دانند و احكام غير بديهى را كه از راه استدلال و تفكّر عقلى به دست مى آيند در صورت عدم تعارض با شرع مى پذيرند و در صورت تعارض، دليل شرعى مقدم بر دليل عقلى است.[١٠]

بر روى كرد درون دينى، نقدهاى فراوانى وارد شده است كه به عنوان نمونه مى توان به موارد ذيل اشاره كرد:

اخباريون شيعه گرفتار انحراف معرفت شناختى شده اند; براى اين كه :

اولا

با پذيرش احكام فطرى به ناچار بايد احكام غير فطرى كه مستند به فطريات و بديهيات باشند نيز پذيرفته شوند; زيرا احكام يقينى حتّى اگر ـ با صد واسطه ـ به بديهيات منتهى شوند، معتبرند;

ثانياً

چگونه اخباريون در مقام اثبات امامت از عقل بهره مى برند و احكام آن را معتبر مى شمارند ولى در به كارگيرى عقل در مراحل بعدى امتناع مىورزند و اگر ائمه ى اطهار(عليهم السلام) از مذمت عقل سخن گفته اند، در مقام منسد ساختن عقل يقينى و قطعى نبوده اند; بلكه مراد آن ها از عقل، عقل ظنى مانند قياس و استحسان است. شايان ذكر است كه احتياط اخباريون از عقل گرايى افراطى و تأويل گرايى بسيار ارزش مند و مبارك است.

بى اعتنايى افراطى به استدلال عقلى در دين پژوهى، دين پذيرى عقلانى را متزلزل مى سازد; زيرا قبل از پذيرش حجيت كتاب و سنت ناچاريم به دليل عقلى رو آوريم; البته راه فطرت بسته نيست ولى براى خصم تحقيق پذير نخواهد بود.

نكته ى قابل توجه ديگر اين كه با استناد به گزارش هاى صحيح تاريخى، احاديث منقول از پيشوايان دين، از اعتبار يك سانى برخوردار نيستند و از نظر سند به صحيح و سقيم تقسيم شده اند. حضور اسرائيليات و احاديث كذب و غير واقع در منافع روايى اسلام، به ويژه اهل سنت، آدمى را به احتياط در پذيرش روايات فرا مى خواند.

خطاى ديگر ظاهر گرايان اين است كه از ميان معانى لغوى الفاظ، به معنايى دست زدند كه مستلزم تشبيه و تجسيم الهى مى گرديد; در حالى كه با وجود قراين متفاوت درون دينى نبايد اين معانى گزينش شوند.