کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٣٦

عقايد و اعمال دينى، تفاسيرى از تجربه اند.[١٠] پراود فوت، در زمينه ى چيستى تفسير و اين كه آيا شامل توصيف، ارزيابى، تبيين و كاربرد مى شود يا اين كه به گونه اى ديگر است و نيز آيا مى توان از تفسير صحيح يا معتبر گفت و گو كرد; به دو سنّت هرمنوتيك و پراگماتيك اشاره مى كند.[١١]

مشكلات اين ديدگاه نيز با توجه به تفكيك علم حضورى از حصولى و ويژگى هاى آن دو روشن مى شود. اگر تجربه ى دينى از سنخ علم حضورى باشد، بدون تفسير، براى صاحب ادارك، ظاهر و معلوم است; گرچه براى ديگران به تفسير و تبديل آن به علم حصولى محتاج است.

و اگر از سنخ علم حصولى باشد، بدون تفسير و تبيين، قابل ارايه و انتقال به مخاطبان است. البته نمى توان از تأثير عقايد عارفان بر تفسير كشفيات و مشاهداتشان غفلت كرد.

٤.نظريه ى اصالت طبيعت

والتر استيس، در كتاب عرفان و فلسفه (mysticism and philosophy)، ضمن پذيرش كليت قانون هاى طبيعى، مسائل عرفانى را توجيه مى كند و مذهب اصالت طبيعت را بر عرفان فلسفىِ خود حاكم مى سازد و تفسير معجزه به خرق قوانينِ طبيعت، يا دعا و شفا به نقص قانون طبيعت را نمى پذيرد.

برخى، احوالات عرفانى را موهبت الهى و عطيه اى از عالم ماوراى طبيعت تلقى كرده اند و ناسازگارى اين حالات با قوانين طبيعى را استنتاج نموده اند; ولى استيس، اين ادعا را نمى پذيرد و از طرفى، پذيرش حقايق خارج از طبيعت را منافى با اصل طبيعت نمى داند; زيرا دخالت ماوراى طبيعت از قوانين طبيعت خارج نيست.[١٢]

وى با تمام تلاشى كه در تحليل حالات عرفانى بيان مى كند، از تبيين تمايز ميان حالات حاصل از مواد مخدر ـ مانند مسكالين يا كوكائين و مشروبات الكلى ـ با حالات عرفانى ناتوان است;[١٣] زيرا تنها به پديدار شناختىِ دو حالت نگريسته و از آثار آن دو، غفلت نموده است; در حالى كه با چند وجه شباهت و قياس تمثيلى، نمى توان وحدت حالات عرفانى و غير عرفانى را استنتاج كرد.

استيس، از راه شباهت خانوادگى ويتگنشتاين و مقايسه ى انواع تجارب عرفانى، به كشف ويژگى هاى مشترك دست مى يابد. وى عرفان را به آفاقى و انفسى تقسيم مى كند; يعنى احوال عرفا، يا انفسى و درون نگرانه اند و يا آفاقى و برون نگرانه و عارف يا نظاره گر درون است يا نظاره گر برون. ويژگى هاى عرفان آفاقى از نظر استيس، به شرح ذيل است:

١ ـ بينش وحدت نگرانه;

٢ ـ ادارك انضمامى از «واحد» به عنوان ذهنيت درونى همه چيز، به حيات، آگاهى يا حضور جان دار توصيف شده است;

٣ ـ احساس عينيت يا واقعيت;

٤ ـ احساس تيمّن، نشاط، خشنودى و خرسندى;

٥ ـ احساس اين كه آن چه دريافته شده، مقدس يا با حرمت يا الوهى است;

٦ ـ متناقض نمايى;

٧ ـ بيان ناپذيرى احوال.[١٤]

ويژگى هاى عرفان انفسى عبارتند از:

١ ـ آگاهى وحدانى كه هيچ يك از تكثرات محسوس يا معقول يا ساير محتويات تجربى، در حريم آن راه ندارد;

٢ ـ بى زمان و بى مكان بودنش;

٣ ـ احساس عينيت يا حقيقت داشتن;

٤ ـ احساس تبرّك و تيمّن، نشاط، صلح و صفا، خشنودى و جز آن;

٥ ـ احساس تقدّس يا الوهى بودن امر ادراك شده;

٦ ـ متناقض نمايى;

٧ ـ بيان ناپذيرى.[١٥]

٥.نظريه ى برگزيده

حق مطلب آن است كه مكاشفات عرفانى و تجربه هاى دينى، از مراتب و درجات يك سانى برخوردار نيستند. برخى مراتب آن ها، از سنخ علم حصولى و پاره اى، از سنخ علم حضورى اند و ماهيت و چيستى هر دو سنخ متفاوت است. يكى، از سنخ مفهوم و ماهيت است و ديگرى از سنخ وجود و هستى.